dźwięk nauki – björk: biophilia live

„Miłość do natury w jej wszelkich możliwych przejawach”. David Attenborough, przyrodnik z BBC o miękkim głosie, stworzył tę prawdopodobnie najzgrabniejszą definicję motywacji stojącej za ambitnym projektem multimedialnym Björk. Biophilia: Live to nowy...

tekst i-D Team
|
15 Październik 2014, 2:05pm

Film still from Biophilia

Jako pierwszy na świecie app album, projekt Biophilia zdążył już przesunąć granice innowacyjnego podejścia do dystrybucji. Tworząc przy tym nową formę konsumpcji muzyki w tej epoce ściągania płyt i ich nielegalnego streamowania. Biophilia narodziła się jako zwykły album muzyczny, skomponowany po części w odpowiedzi na islandzki kryzys finansowy. Björk wypowiadała się o nim bardzo szeroko w prasie. Wokalistka zainicjowała prace nad kampanią Náttúra, by promować lokalną gospodarkę i wstrzymać budowę fabryk aluminium, za którą stali zagraniczni inwestorzy. Aby zebrać fundusze, artystka wypuściła specjalny singiel za pośrednictwem iTunes. Natomiast Biophilia to także aplikacja na iPada, w ramach której każdej z dziesięciu piosenek towarzyszy odpowiadający jej program. Te apki przygotowali utalentowani programiści, w tym Theo Gray (The Elements: The Visual Exploration) i grupa animatorów pracujących przy materiałach medycznych. A więc żegnaj, pasywny konsumencie.

Ta aplikacja może się poszczycić jeszcze jednym osiągnięciem. To pierwsza apka, którą zakupiło nowojorskie Museum of Modern Art. W 2015 roku będzie ono organizowało dużą, przekrojową wystawę poświęconą twórczości Björk. „Zaczęłam myśleć o kupnie Biophilii już kiedy ją wydano, w 2011" - stwierdziła w pisemnym oświadczeniu Paola Antonelli, główna kuratorka Wydziału Architektury i Projektowania. - „Wtedy, rok po wprowadzeniu na rynek iPada, dizajnerzy i developerzy eksperymentowali z entuzjazmem nad apkami, które wykorzystywałyby zalety większego niż w przypadku iPhone'a ekranu. Jednak wraz z Biophilią Björk wprowadziła prawdziwą innowację. Zmieniła sposób, w jaki ludzie doświadczają muzyki, zapewniając im możliwość uczestniczenia w jej wykonywaniu i tworzeniu oprawy wizualnej, a nie tylko biernego słuchania".

Biofilia to sugestywny termin, który wymyślił biolog ewolucyjny E. O. Wilson. Definiuje się go jako „wrodzoną tendencję do skupiania się na życiu i procesach przypominających życie". Jak wiadomo, Björk przyznaje się do bycia ogromną fanką nauki wyposażoną w instynktowną fascynację planetą Ziemią. Z tego powodu prowadzi szeroką działalność na rzecz zagadnień ekologicznych i celebruje piękno natury „w jego wszelkich przejawach". Dlatego wokół struktury tradycyjnego filmu koncertowego osnuto halucynacyjne animacje i niezwykłe naukowe materiały wideo. Wszystko to, aby rozwinąć koncepcję wizualną i interaktywną towarzyszącą projektowi Biophilia jako szerszej całości.

„Chciałam rozrysować na ekranie dotykowym mapę tego, jak doświadczam muzykologii. A potem pisać za jego pomocą" - Björk wypowiedziała się na łamach The Atlantic. „Najbardziej naturalnym sposobem na przekształcenie muzyki w coś wizualnego było dla mnie porównanie jej do elementów przyrody. A więc struktury piosenek są jak kryształy. Aranżacje namnażają się jak wirusy. Akordy są jak warstwy w tektonice płyt. Rytm replikuje się jak DNA. Arpeggia są jak błyskawice. I tak dalej... Dźwięk jest czymś dosyć abstrakcyjnym. Czasem ciężko go objaśnić, rozmawiać o nim. Chyba że porówna się go do czegoś postrzegalnego za pomocą wzroku i znanego wszystkim ludziom".

Film, który pierwotnie miał powstać w 3D pod kuratelą prowokacyjnego francuskiego reżysera Michela Gondry'ego (Zakochany bez pamięci), to bardziej dokument niż dzieło samo w sobie. Obraz przełącza się pomiędzy perspektywą makroskopijną a mikroskopijną. Między tym, co oceaniczne, a krystalicznym. Użyte w produkcji nagrania rozszerzają estetykę aplikacji. Materiały wideo pochodzą zaś z samego jądra Ziemi. Ze świata płyt tektonicznych, buzującego życiem dna oceanu, rozwijających się zarodników rozrastającej się planety.

Fenton (Olbrzym-samolub, Moja łódź podwodna) i Strickland (Katalin Varga, Berberian Sound Studio) mają niewątpliwie oko do fantazyjnych elementów wizualnych i eksperymentalnych pasaży. Niemniej ich konserwatywne podejście do formy filmu nadaje tym sekcjom charakteru długiego teledysku. A nie interaktywnego, innowacyjnego filmu koncertowego, jaki mógłby powstać w duchu projektu. Niemniej materiał przedstawiający ciekły kryształ, autorstwa francuskiego biologa i filmowca Jeana Painlevé, to jeden z licznych oszałamiających momentów produkcji. Zmontowano go tak, by perfekcyjnie pasował do utworu Crystalline. Tekstura natury to dominujący motyw filmu. Półprzeźroczyste meduzy i zarodniki naszego globu wydostają się z gruntu, pnąc się w górę na naszych oczach dzięki magii fotografii poklatkowej. Czas zwalnia lub jest przyspieszany. „Skały wyrastają w spowolnionym tempie", dokładnie jak w tekście piosenki Björk.

Stricklandowi i Fentonowi udało się uchwycić to, jak Björk przejmuje władzę na scenie z charakterystyczną siłą i delikatnością jednocześnie. Brak zbliżeń w istocie udanie podkreśla drobną posturę i siłę wokalistki. Film nakręcono za pomocą aż 16 kamer, co stanowi oszałamiającą liczbę. Zestaw skompletowano z modeli Alexa i Red Epic. Zarządzał tym operator Brett Turnbull. Jego doświadczenie w tworzeniu filmowych zapisów przedstawień cyrkowych (choćby Worlds Away Cirque du Soleil), jak i dużych występów na żywo, przekłada się na mistrzowską kontrolę nad materiałem z koncertu. Aczkolwiek kamery usilnie unikają zbliżeń na twarz artystki, co wypada nieco dziwnie.

Wokalistkę uchwycono w otoczeniu 14-osobowego chóru żeńskiego z jej rodzinnej Islandii. Chórzystki są ubrane nietypowo, w płaszcze i szaty zdobione cekinami oraz aksamitem. Wizualne odwołania do afrofuturystycznych kostiumów legendarnej Sun Ra Arkestra są nieodmiennie wyraźne. Choć w ciekawy sposób odwrócone. Obecność dużej ilości blondynek i oszczędnie falujące ramiona to elementy zdecydowanie ze świata nordyckiego. Gigantyczna afro-peruka w kolorach tęczy, którą nosi niepozorna piosenkarka, wygląda jak psychodeliczna mgławica. To znowu ujawnia inspirację afrofuturyzmem. Niebieskie wzory na jej twarzy przywołują na myśl ekscesy kina science fiction z lat 50.

Björk prowadzi badania nad interakcją pomiędzy nauką, muzyką a technologią. Bez wątpienia wspomaga ją w tym ciężka praca jej ekipy naukowców i developerów. Efekty tych badań trafiły nawet do islandzkiego programu nauczania. Projekt ten nosi nazwę Program Edukacyjny Biophilia. W jego ramach korzysta się z potencjału technologii ekranów dotykowych, by tworzyć „multimedialne narzędzia do eksploracji Wszechświata". Nieformalnie wdrożono go już także w szkołach w Paryżu, Los Angeles oraz Buenos Aires. Przygotowując ten projekt, Björk nawiązała współpracę z Davidem Attenboroughiem. Rezultaty tego spotkania można poznać dzięki filmowi dokumentalnemu When Björk Met Attenborough. Znane osobistości świata nauki, jak światowa gwiazda neurologii Oliver Sacks, zaoferowały wokalistce swoje rady i zbiory informacji naukowych. Odbędzie się także wędrowna wystawa, dzięki której będzie można się przyjrzeć nietypowym instrumentom muzycznym. Wśród eksponatów znajdziemy gameleste, ponad trzymetrowe wahadło wydobywające z siebie basowe dźwięki. Jak również ogromny, nakręcany instrument z rodziny pozytywek o nazwie sharpsichord.

Żywiołowe wykonanie Declare Independence, utworu Björk z 2008 roku, wtłacza nową energie w ostatnie minuty filmu. Po sześciu latach ta kompozycja ma nadal moc nawiązywania do teraźniejszych problemów. Wokalistka ostatnio udostępniła ją na Facebooku, by wesprzeć dążenia Szkocji do niepodległości. Wprawiając tłum w ekscytację, Björk rozkazuje unosić w górę ręce, wymachiwać pięściami.

Biophilia prawdopodobnie stanie się projektem, za który Björk zbierze największe uznanie. Jest to niezwykle ambitne i interaktywne dzieło. Rzuca także wyzwanie pozycji albumu w realiach, które są dla muzyki straszliwie problematyczne. Ten projekt stawia jedną sprawę jasno. Nie musisz sprzedawać swego albumu na zasadzie licytacji „co łaska". Możesz zamiast tego zacząć szukać kreatywnych metod, które uczynią go bardziej interesującym i interaktywnym. A także cholernie przystępnym zarówno dla młodszych, jak i starszych odbiorców. Björk jest więc nadal najważniejszą zawodniczką w muzycznej grze.

Kredyty


Tekst: Sophia Satchell Baeza
Kadr pochodzi z filmu Biophilia.