queer zijn in een land waar er de doodstraf op staat

We spraken een jonge filmmaker uit Iran over het organiseren van queer-filmavonden en het opkomen voor een illegale gemeenschap.

door Robin Alper
|
10 oktober 2016, 10:10am

Nederland viert sinds 1977 jaarlijks de gay pride, was het eerste land waar het homohuwelijk werd toegestaan, en kent vele belangenorganisaties die streven naar volledige acceptatie van de LHBTQ-gemeenschap. Hoewel het leven voor de leden van deze gemeenschap ook hier nog lang niet altijd even makkelijk is en discriminatie nog steeds bestaat, kunnen we wel zeggen dat we er op het gebied van homorechten relatief goed voorstaan.

De wereldwijde situatie voor de LHBTQ-gemeenschap is namelijk nog steeds zorgwekkend. In 75 landen is homoseksualiteit wettelijk verboden, en in een aantal daarvan staat er zelfs de doodstraf op. Iran is een van deze landen. Dit betekent echter niet dat de LHBTQ-gemeenschap daar niet bestaat. Integendeel zelfs.

Hoewel de overheid van Iran homoseksualiteit verbiedt, blijkt een deel van de bevolking hier een stuk genuanceerder tegenover te staan. Sommige van hen riskeren zelfs een gevangenisstraf door op te komen voor de LHBTQ-gemeenschap, ongeacht of ze hier zelf onderdeel van zijn.

Tijdens een bezoek aan Iran ontmoette ik een aantal van zulke activisten. Als onderdeel van de LHBTQ-gemeenschap hier in Nederland zat ik vol vragen over de manier waarop je opkomt voor iets dat wettelijk illegaal is.
Ik sprak met Amir Ali*, een jonge filmmaker uit Teheran die zich sinds zijn studententijd inzet voor de homorechten in zijn land. Doordat je als buitenlander niet zomaar naar Iran mag komen voor journalistieke doeleinden, sprak ik Amir tijdens zijn vakantie in Georgië - een van de weinige voormalige Sovjetlanden die discriminatie van LHBTQ'ers verbieden.

"Ik begon op mijn twintigste, op de universiteit, met het organiseren van queer-filmavonden," vertelt Amir me. "Na mijn studie begon ik te werken in een underground kunstgalerie. Ik opperde het idee om regelmatig samen te komen en films te kijken. Zo werd het uiteindelijk een ontmoetingsplaats voor studenten en intellectuelen. Als curator organiseer ik de filmavonden aan de hand van verschillende thema's, zoals Amerikaanse klassiekers, vrouwen en film, en queercinema. We censureren geen verboden scènes of dialogen. Ik geloof nu eenmaal niet in die onderwerping. Ik ben van mening dat je je uiterste best moet doen om bewustzijn te creëren en iedere kans daartoe moet benutten."

Buiten Iran identificeert Amir zichzelf als biseksueel, maar door de politieke situatie in zijn eigen land heeft hij de keuze gemaakt daar niet uit de kast te komen. Desondanks is hij van mening dat hij bij kan dragen aan de homorechten in Iran. "Ik kom op voor de dingen waar ik achter sta, ongeacht of het me persoonlijk aangaat," legt Amir uit. "Ik strijd bijvoorbeeld ook voor het recht om abortus te laten plegen, ook al heeft dat niet direct met mijzelf te maken. Het feit dat ik de LHBTQ-gemeenschap in Iran steun is niet per se iets persoonlijks voor me. Opkomen voor het recht op euthanasie of opkomen voor de rechten van de LHBTQ-gemeenschap is in mijn ogen hetzelfde."

Hier in Nederland blijkt het nog moeilijk te zijn om volledige gelijkheid en acceptatie te bereiken, maar wij hebben het geluk dat de overheid ons hier voor een groot deel in steunt. De Iraanse overheid daarentegen ziet LHBTQ-activisme als een misdaad, waardoor de strijd voor gelijke rechten, acceptatie en vrijheid van geaardheid zich nog steeds voornamelijk onder de radar afspeelt. Toch ziet Amir hier langzaamaan verandering in komen. "Naar mijn idee zit de queergemeenschap in Iran in een soort tussenfase," legt hij uit. "Aan de ene kant proberen ze hun geaardheid te accepteren als onderdeel van hun identiteit, maar aan de andere kant wordt het nog regelmatig ontkend en gezien als een obscene aandoening."
"Ik merk dat queers nu opener over hun seksuele voorkeur durven te spreken dan vijf jaar geleden," gaat Amir verder, "je ziet bijvoorbeeld weleens dat ze regenboog-emoji in hun Instagram-omschrijving zetten. Maar Iran heeft nog een lange weg te gaan. Het is nu eenmaal een land dat al een lange tijd wordt onderdrukt, bijvoorbeeld als het gaat over seks en geaardheid."

De zichtbaarheid van de LHBTQ-gemeenschap verschilt in Iran enorm per gebied. Waar homoseksualiteit in de traditionele en religieuze steden nog steeds een van de grootste taboes is, blijkt de bevolking in de hoofdstad een stuk liberaler te zijn. "Teheran loopt tien jaar voor op andere steden," vertelt Amir. "Mensen hebben hier seks voor het huwelijk, dat zal je buiten Teheran niet snel zien. Ik heb bovendien nog nooit van homobijeenkomsten in andere steden gehoord, ook al reis ik vrij vaak naar Shiraz en Bandar Abbas."
"In het centrum van Teheran bevindt zich een park dat bekendstaat om haar boekenwinkels, bioscopen, cafés en belangrijke universiteiten, maar bovenal is dit park een hotspot voor homoseksuelen. Ze komen hier om elkaar te ontmoeten en te praten. Je vindt hier ook transseksuele prostituees. Het park heet Park-e Daneshjoo, wat letterlijk vertaald 'studentenpark' betekent, maar iedereen weet dat het veel meer is dan dat."

Met name het noorden van Teheran onderscheidt zich van de rest van het land. Niet alleen is het klimaat hier door de hoge ligging een stuk koeler, ook is dit de rijkste regio van de stad. Je vindt hier verschillende kunstgalerijen, musea, en cafés waar illegale concerten en filmvertoningen worden gehouden. Op deze plekken zou je soms bijna vergeten dat de strenge kledingvoorschriften van de overheid bestaan. Er zijn jongens met nagellak, meisjes met petjes, en wanneer je hoofddoek van je haar afglijdt lijkt niemand zich daar druk om te maken. Het is dan ook geen toeval dat juist hier, in dit creatieve en liberale stadsdeel, de LHBTQ-gemeenschap toenadering tot elkaar zoekt.

Hoewel homoseksualiteit in het noorden van Teheran binnen bepaalde kringen wordt geaccepteerd of oogluikend wordt toegestaan, blijft ook hier homoseksualiteit illegaal. De strijd voor homorechten blijkt echter moeizaam te verlopen, en verhuizen naar Westerse landen is voor veel Iraniërs nagenoeg ondenkbaar. Daarbij is de situatie in de omliggende landen voor de LHBTQ'ers niet veel beter.

"De omstandigheden in al onze buurlanden zijn vrijwel hetzelfde als hier," legt Amir uit. "De meeste mensen keuren het af, en de levens van veel LHBTQ'ers zijn behoorlijk chaotisch. In Iran durft niemand hun ouders te vertellen over hun seksuele identiteit, op een paar uitzonderingen na natuurlijk. In Armenië en Turkije is dat vaak ook het geval. Ondanks het feit dat Armenië een niet-islamitische samenleving is, heersen daar veel dezelfde opvattingen als hier."
Armenië was het eerste land ter wereld dat het christendom aannam als staatsreligie, en dat is nog steeds merkbaar. Onderweg naar Iran, via Armenië, werd me regelmatig gevraagd of ik al getrouwd was. Wanneer ik antwoordde dat wij dat over het algemeen pas op iets latere leeftijd doen, kreeg ik vaak te horen dat de meeste vrouwen in Armenië op mijn leeftijd al twee kinderen hebben. Zelfs jonge Armeniërs blijken deze conservatieve christelijke tradities in stand te houden.

"Georgië is verrassend genoeg heel anders," zegt Amir. "De jongeren hier zijn heel multicultureel. Het zijn over het algemeen hipsters met een Europese houding, maar op hun eigen introverte manier. Er zijn hier in Tbilisi twee clubs waar je behoorlijk wat queers kan vinden. Zulke hotspots voor queers vind je helemaal niet in Jerevan [Armenië] en Bakoe [Azerbeidzjan]. Ik denk dat Bakoe de minst prettige stad is voor LHBTQ'ers. De mensen daar zijn erg conservatief en traditioneel."
"Iran verandert daarentegen snel en gelukkig zijn er veel intellectuelen en mensenrechtenactivisten die de LHBTQ-gemeenschap steunen," gaat Amir verder. "De komende jaren zijn veelbelovend voor Iran."

Op de vraag hoe je een gemeenschap steunt die in de ogen van de overheid illegaal is, antwoordt Amir dat het iets is wat je met de tijd leert. "Ik was onderdeel van de Iraanse demonstraties in 2009, daar leerde ik dat diep ademen en kleine stappen nemen het beste werkt. Menselijke vooruitgang is niet automatisch, noch onvermijdelijk. Overhaast dingen doen zal uiteindelijk meer kwaad dan goed doen. De queerkunstenaars en -studenten die hun werk laten zien tijdens de filmavonden zijn in mijn ogen allemaal soldaten die strijden voor vrede en gelijkheid, en hun visie naar voren brengen in hun werk. Uiteindelijk zal het ons lukken om ons doel te bereiken."

* naam gefingeerd  

Credits


Tekst Robin Alper
Beeld Jordan Beckerleg 
Met dank aan Arash Zarei

Tagged:
Film
Iran
queer
lhbtq
homorechten
Cultuur
Homoseksualiteit
Mensenrechten