jeugdige dromen en ongemakkelijkheid door de lens van rineke dijkstra

Meisjes in post-sovjet zwemkleding en dansende gabbers in nylon sportpakken – de subjecten van Rineke Dijkstra laten zich voor haar camera van hun kwetsbaarste kant zien. We spraken de Nederlandse fotograaf over haar omvangrijke werk.

door Alice Newell-Hanson
|
03 april 2017, 1:37pm

Rineke Dijkstra vertelt over haar carrière alsof het haar allemaal per toeval is overkomen, alsof ze een soort gids volgt - wat zij haar "intuïtie" noemt - die haar sinds 1990 langs de meest prachtige subjecten leidt. Zoals de keer dat ze uit wilde gaan in Cream, een club in Liverpool. De rij bleek zo lang te zijn dat ze haar taxichauffeur vroeg haar naar een andere club te brengen. Hij mocht kiezen welke. De club waar ze belandde was The Buzz Club, een disco gevuld met dansende tienermeisjes. Dit avondje uit vormde uiteindelijk de inspiratie voor haar videoportretten van dansende feestgangers, The Buzz Club, Liverpool, UK/Mystery World, Zaandam, NL.

Zelfs Dijkstra's keuze om niet langer commercieel werk te maken, kwam voort uit toeval. Het is een verhaal dat de fotograaf inmiddels al vaak heeft verteld: over hoe ze tijdens de fysiotherapie die ze kreeg na een fietsongeluk in 1990, besloot zichzelf vast te leggen nadat ze dertig baantjes had getrokken, "toen ik te moe was om een mooie pose aan te nemen". De natuurlijke vorm van haar eigen, net uit het water geklommen lichaam werd de drijfveer van haar bekendste werk: de Beach Portraits. Tussen 1992 en 2002 schoot ze deze levensgrote portretten van tieners en kinderen aan de kust van Nederland, Amerika en Polen. Zo legde Dijkstra de trots, onschuld en onzekerheid van de argeloze jeugd vast.  

Marianna The Fairy Doll, 2014

"Wat ik altijd moeilijk heb gevonden aan werken in opdracht", zegt Dijkstra, "is dat mensen bewust zijn van wat ze van zichzelf willen laten zien in een foto. Wanneer ze dat doen, zijn ze niet langer zichzelf. Ik wilde iets vastleggen dat 'echt' was. Ik heb altijd al het gevoel gehad dat ik een barrière moest doorbreken."

Door de jaren heen heeft de intuïtie van Dijkstra onder andere geleid tot series van moeders en hun kind vlak na de geboorte, stierenvechters die net de arena verlaten, een Bosnische vluchteling die zich een nieuw leven aanmeet, en een jonge balletdanseres die voor een auditie oefent. Ze legt haar subjecten vast op momenten vol verandering. In maart reikte de Hasselblad Foundation hun jaarlijkse award aan haar uit - in de herfst zullen zij een selectie van haar werk tentoonstellen. We spraken Rineke Dijkstra na het winnen van de prijs over het dertig jaar vastleggen van jeugd.

Hoe leidde je ongeluk in 1990 tot de portretserie Beach Portraits?
Ik ben opgegroeid in een klein dorpje, zo'n drie kilometer bij het strand vandaan. Ik was altijd al gefascineerd door het feit dat de zee zo veel verschillende soorten licht en kleur kent, waardoor het er iedere keer dat ik er heen ging anders uitzag. Na het zelfportret in het zwembad, viel alles op zijn plek. De natuurlijke pose en mijn liefde voor de zee brachten me terug naar het strand. Daar begon ik portretten te schieten van mensen in hun zwemkleding. Eerst nam ik veel foto's hier in Nederland. Ik wilde niet alleen maar jonge mensen fotograferen, maar een van mijn eerste beelden was een foto van een dertienjarig meisje. Ze had precies die leeftijd waarop je kindertijd overgaat in de pubertijd. Dat vond ik prachtig. Later nodigde een van mijn vrienden me uit langs te komen bij Hilton Head Island in South Carolina. Ik ging erheen en nam mijn camera mee. Daar besefte ik dat de Amerikaanse cultuur niet te vergelijken is met de Nederlandse. Nederlanders zijn erg gewoontjes, en niet heel glamoureus. Hilton Head daarentegen was een chique resort dat in het teken leek te staan van glamour en mooie lichamen. Ik had het idee dat iedereen daar op foto's uit modetijdschriften wilde lijken.

Daarna besloot ik naar Rusland te gaan, omdat dat het tegenovergestelde zou zijn van Amerika. Uiteindelijk ging ik naar Polen in plaats van Rusland en dat voelde alsof ik terugging in de tijd. Het leek op de jaren zestig en de herinneringen uit mijn jeugd. In Polen besefte ik dat er nog iets moest gebeuren in mijn foto's. Het feit dat ik mensen geen aanwijzingen gaf, resulteerde niet altijd in een goed beeld. Ik had meer spanning nodig; iets in hun houding of blik dat ze zou onderscheiden van de anderen. In Polen leerde ik dat dat verscholen kon zitten in de kleinste details.

Ik begon de meest uiteenlopende mensen vast te leggen, maar met name kinderen en tieners verbeeldden een bepaalde onzekerheid. Hun emoties kwamen veel duidelijker naar voren. Ze straalden een bepaalde openheid uit. Oudere mensen hebben een erg ingesleten persoonlijkheid. Bij jonge mensen is dat nog kneedbaar, alles is nog mogelijk. Het staat nog niet vast wie ze zijn en dat interesseerde me.

Hilton Head Island, 24 juni 1992

Waren er duidelijke verschillen tussen de jongeren die je vastlegde in Amerika en Polen?
De Poolse mensen waren misschien iets minder zelfbewust en iets meer verlegen. Het was 1992 en ongeveer drie jaar ervoor was de Berlijnse Muur neergehaald, dus het communisme was er nog voelbaar. Er was nog een gebrek aan mode. Ze hadden nog geen MTV.

Hoe reageerden de jongeren toen je vroeg of je ze mocht fotograferen?
Ik werkte met een 4x5 inch camera op een statief. Dat ding zag eruit alsof het honderd jaar oud was, dus mensen waren nogal gefascineerd. Sommige mensen in Polen waren meteen enorm enthousiast als ik het vroeg. Dan vormde zich al snel een groep mensen om me heen. Het werken met zo'n grote camera hielp me om hun concentratie vast te houden. Ze begrepen dat het meer was dan een vlug kiekje nemen.

In hoeverre gaf je je subjecten aanwijzingen?
Ik ben altijd op zoek naar een natuurlijke pose, dus observeer ik ze terwijl ik met ze praat. Ik probeer ze gerust te stellen en ze op hun gemak te laten voelen. Er moet een moment van volledige onbevangenheid ontstaan.

Sinds je met begonnen met Beach Portraits fotograferen tieners zichzelf steeds meer door de komst van cameratelefoons. Heb je gemerkt dat je subjecten nu anders met je omgaan?
Misschien zijn jongeren nu zelfverzekerder en minder bang voor camera's. Maar het is moeilijk te zeggen, want ik ben niet onderdeel van die generatie. Ja, mensen nemen veel selfies nu, maar toch heb je niet de volledige controle over wat je uitdraagt. Misschien dat mensen nu wel beter weten hoe ze eruit zien. 

Vondelpark, Amsterdam, 10 juni 2005

Ik hou van je video's met dansende mensen in de club. Het is alsof je naar de jaren negentig kijkt, maar ze leggen ook het universele gevoel van jezelf verliezen tijdens het dansen vast. Hoe ben je begonnen met videowerk?
Ik was voor een project aan het fotograferen op scholen in Liverpool. Mijn assistent en ik waren begin dertig en hielden toen echt van feesten. We hoorden over het feestje Cream in Liverpool en wilde gaan, maar er was zo'n enorme wachtrij, dus vroegen we onze taxichauffeur om ons ergens anders heen te brengen. Hij zette ons af bij The Buzz Club, een club voor vijftienjarige meisjes! Ik had nog nooit zoiets gezien. Ze stonden in de rij met korte jurkjes en hadden geen jassen aan, dat vond ik heel interessant. Ik vroeg aan de manager of ik foto's kon maken en hij zei: tuurlijk! Het is al best lang geleden, meer dan twintig jaar. Ik begon mensen te fotograferen voor een witte achtergrond in een achterkamertje van de club. Op de dansvloer was er muziek, rokende mensen en een DJ die verjaardagen aankondigde - ik kon dat niet vastleggen op foto's. Een vriend stelde toen voor om video te proberen. Ik wist helemaal niets over video, maar kocht toch een kleine Sony-camcorder. Dat zorgde uiteindelijk voor nieuwe mogelijkheden.

Ik vind het leuk om op deze manier te werken. Je moet ergens beginnen. Als je alles overdenkt, doe je uiteindelijk niks. Ik vind het mooi als een idee ontstaat door het werken aan iets, er is altijd een hoop improvisatie bij betrokken. Toen ik al veel beeldmateriaal had, ging ik naar een Nederlandse club en kwam ik uiteindelijke in aanraking met de zogenaamde "gabbers". Bij The Buzz Club ging het om de meisjes, maar bij de gabbers juist om de jongens. Hoewel de club niet helemaal in mijn straatje lag, zorgde het wel voor een goed contrast. In het project werden uiteindelijke beide kanten goed uitgelicht en beschreef het de loop van een nacht. 

Amy, The Krazy House, Liverpool, 23 december 2008

Werkten de gabbers goed mee?
Ze zien er best eng uit, maar ze waren heel mooi. Alleen na drie uur 's nachts kon ik niet meer met ze werken, omdat ze toen compleet verdoofd waren door de drugs en alcohol. Ik ging dus altijd vroeg naar huis.

Waar let je het meeste op bij het kiezen van je subjecten?
Authenticiteit. Ik vind het interessant als ze wat origineels hebben. Het is heel intuïtief. Het is grappig, toen ik mijn tweede film The Krazyhouse maakte, was ik al een beetje ouder en wilde ik niet meer 's nachts werken, dus deed ik de castings 's nachts en filmde overdag. Op een avond was ik zo moe dat ik mijn assistent vroeg om mensen uit te kiezen, maar dat werkte echt niet. Ze werkte al maanden samen met mij en wist wat ik zocht, maar het gaat niet om smaak, het is een soort van gevoel. Er moet een klik zijn met iemand, een soort van begrip.

Mensen schrijven vaak over je werk dat het gericht is op de transities in mensenlevens. Ben je net zo geïnteresseerd in de politieke als in persoonlijke transities?
In de eerste plaats ben ik portrettist. Een portret is een drager van emoties, ideeën, en omstandigheden. Dat kan een jong stel in een park, een meisje dansend in een club, maar ook een Bosnische vluchteling in een asielzoekerscentrum zijn. Ik wil subjecten in een bepaalde staat van zijn vastleggen. Ik ben altijd op zoek naar portretten die een complex scala aan emoties tonen. 

Almerisa, Leidschendam, 9 december 2000

Ben je op dit moment met een nieuwe serie bezig?
Ik ben net klaar met een serie over drie zussen. Tussen elk meisje is er een leeftijdsverschil van zeven jaar en ik volgde hen en fotografeerde ze ook voor zeven jaar. De leeftijden verschillen van vier tot drieëntwintig, dus het dekt de kindertijd, adolescentie en jongvolwassenheid. Ik ben ook bezig met portretten van broers en zussen en hoe ze zich tot elkaar en tot hun achtergrond verhouden.

Hoeveel wil je weten over je subjecten en hoeveel wil je een mysterie laten, zelfs voor jezelf?
Een portret maken is intiem. Je komt dichter bij een persoon, ziet emoties. Het voelt alsof je alles weet over die persoon. Maar je hoeft niet alles over iemand te weten. Met sommige van mijn subjecten, zoals Almerisa, de Bosnische vluchteling die ik volgde gedurende drieëntwintig jaar, ben ik goede vrienden geworden. Soms komen de geportretteerden naar mijn openingen. Ik vind het leuk dat deze portretten ook iets voor hen betekenen. Maar de foto, het beeld zelf, wordt iets op zichzelf staand. Het is nog steeds die persoon, maar tegelijkertijd is het abstract. Wat overblijft is het beeld, dat voor zich moet spreken. En als het een waarheidsgetrouw beeld is maakt het je nieuwsgierig, je wilt erin geloven.

Credits


Tekst Alice Newell-Hanson

Tagged:
Cultuur
beach portraits
rineke dijkstra