Advertentie

de documentaire ‘across gender’ laat de worsteling voor lhbt+-rechten in yogyakarta zien

In het kader van het International Queer and Migrant Film Festival, dat morgen van start gaat in Amsterdam, spraken we filmmaker Anouk Houtman over haar indrukwekkende korte film.

door Veerle Boekestijn
|
05 december 2017, 2:12pm

Morgen begint in Amsterdam het International Queer and Migrant Film Festival, waar vier dagen lang ingezoomd zal worden op de seksuele diversiteit van migrantenpopulaties van over de hele wereld. Als onderdeel daarvan toont onder andere filmmaker en visueel antropoloog Anouk Houtman haar korte documentaire Across Gender. In de film staat een groep lhbt+-personen in Yogyakarta, Indonesië, centraal die de balans moet zien te vinden tussen activisme, het opkomen voor hun rechten, en hun veiligheid – dit in een periode waarin een islamitische jongerenorganisatie verschillende intimiderende acties tegen lhbt+-acceptatie houdt.

In de film zie je onder andere hoe performers en dragqueens avond na avond in cabaret hun toevlucht vinden om hun fluïde genderidentiteit op spectaculaire wijze te showen, hoe jonge activisten van de People Like Us Satu Hati (PLUSH) publieke demonstraties organiseren, en hoe transgender personen steun vinden in het bestuderen van de Koran in een speciale islamitische school voor transgenders. Zo krijg je als kijker een inkijkje in de verscheidenheid van de transgendergemeenschap in Yogyakarta, en in het feit dat in tegenstelling tot wat veel mensen denken, de Islam voor verschillende lhbt'ers zowel een bron van haat als acceptatie vormt. We spraken de jonge filmmaker over deze schijnbare tegenstelling, en de spanningen waar ze mee te maken kreeg tijdens het filmen van dit taboe-onderwerp.

i-D: Hoe is de huidige situatie rondom lhbt+-rechten in Indonesië?
Anouk: De film is een momentopname in een periode waarin de situatie rondom lhbt+-rechten extra gespannen was. Een paar van mijn contacten in Yogyakarta vertelden me over geruchten dat de regering van plan is om relaties tussen mensen van hetzelfde geslacht illegaal te verklaren. Dat is nu, ondanks dat het over het algemeen niet geaccepteerd wordt, niet het geval. Daarnaast worden er vaker invallen gedaan in openbare ruimtes waar de gemeenschap elkaar ontmoet of in de huizen van deze mensen. Afgelopen maand werden er bijvoorbeeld 51 mensen gearresteerd terwijl zij in een sauna in Jakarta waren waar veel lhbt+’ers elkaar ontmoeten. Maar ook via social media en apps zoals Grindr worden lgbt+-personen heel gericht gezocht door de politie. Een ander voorbeeld is dat op verschillende universiteiten nieuwe studenten een formulier hebben moeten ondertekenen, waarin staat dat zij geen deel uitmaken van de lhbt+-gemeenschap. Ondanks dat er een heel gepassioneerde en sterke groep activisten werkt aan de verbetering van deze situatie, blijft het een moeilijke politieke context.

Performers en dragqueens vinden avond na avond hun toevlucht in cabaret om hun fluïde genderidentiteit op spectaculaire wijze te showen.

Was iedereen die je leerde kennen bereid om aan je film mee te werken?
De twee activisten Sam en Tama stonden meteen open voor een afspraak, al wilden ze eerst wel goed doorgronden waarom ik precies dit onderzoek wilde doen voordat ze zich open stelde. Vrij snel leerden we elkaar steeds beter kennen, aten we avond aan avond samen, en leefden ons zo met enige regelmaat uit tijdens karaoke-avonden. Via hen kwam ik in contact met andere organisaties en activisten. Het feit dat ik Tama en Sam kende, hielp heel erg in het toegang krijgen tot andere locaties en groepen.

Maar niet iedereen die ik heb ontmoet wilde in de film. Het kan ook riskant zijn om op deze manier zichtbaar te zijn, aangezien lhbt+-onderwerpen dus vrij gevoelig liggen in de Indonesische samenleving. Die zichtbaarheid werkt heel erg twee kanten op, want het idee dat hun activisme en ervaringen meer mensen zou kunnen bereiken door middel van een film, zorgde er voor sommigen juist voor dat zij graag mee werkten.

Arie Parsada (stagename Riri Stephanie), een van de performers van Raminten Cabaret, in de kleedkamer.

Je maakte de film als onderdeel van je afstudeeronderzoek voor visuele antropologie. Welk verhaal wil je ermee vertellen?
Met de film wil ik de constante afweging tussen zichtbaarheid en veiligheid die individuen in de lhbt+-gemeenschap moeten maken laten zien. In Indonesië is er steeds meer overheidssteun voor lhbt+-discriminatie. Zo stelde de minister van defensie dat de lhbt+-beweging Indonesië kapot maakt, en riep een burgemeester burgers op niet langer instant noodles te eten – omdat je kind er homoseksueel van zou kunnen worden. Dit soort voorbeelden laten zien dat je weinig steun kan verwachten vanuit de overheid als je probeert op te komen voor de rechten van de lhbt+-gemeenschap.

Ik merkte dat dit resulteert in een paradox: om publiekelijk op te komen voor lhbt+-rechten, moet je regelmatig op strategische wijze je eigen genderidentiteit onzichtbaar maken. Tama, een activist actief bij PLUSH, geeft voorlichting op universiteiten en is ook betrokken bij het organiseren van demonstraties. Hij draagt opzettelijk ‘mannelijke’ kleding en breastbinders om zijn zichtbaarheid, en dus zijn kwetsbaarheid, in het openbaar te beperken.

Tijdens je onderzoek hielden islamitische organisaties verschillende intimiderende acties tegen het bestaan van lhbt+-gemeenschappen in Yogyakarta. Toch toont je film ook transgender personen die op een islamitische school de Koran bestuderen. Hoe verhouden die twee zich tot elkaar?
Het toeval wilde dat net in de periode dat ik mijn onderzoek deed, en mijn film opnam, verschillende incidenten plaatsvonden. Een voorbeeld daarvan is een intimiderende anti-lhbt+-demonstratie die georganiseerd werd door de islamitische organisatie AM FUI op een centraal plein in Yogya.

Ik zat op een middag in een café toen ik een whatsappje kreeg. Het kwam van Renate, ook actief voor PLUSH. Ze vertelde me dat PLUSH een sterk vermoeden had dat de islamitische school Pondok Pesantren Waria na het vrijdagmiddaggebed zou worden aangevallen door FJI-leden en dat de politie hun zorgen hierover niet serieus nam. Ik was erg bezorgd en voelde me tegelijkertijd hulpeloos, omdat ik niets kon doen behalve afwachten. De islamitische transgender personen die student zijn bij Pondok Pesantren Waria waren ook al op de hoogte gebracht van de mogelijke actie, en hadden daarom het pand verlaten. Toen de twintig leden van FUI vervolgens arriveerden en met stokken in de hand toegang tot het pand probeerden te krijgen om te ‘praten’, was hier niemand meer aanwezig en liep het allemaal gelukkig met een sisser af.

Los van de nare situatie, vond ik het opvallend dat deze mensen vanuit een religie, waar sommige transgender personen juist hun heil vinden, de lhbt+-gemeenschap aanvielen. Voor de transgendergemeenschap zijn het sommige mensen, niet de Islam, die lhbt+-haat veroorzaken [zie ook dit interview met de oprichtster van de islamitische school, red]. In de film probeer ik daarom de verschillende perspectieven en organisaties te laten zien om stereotiepe beeldvorming over de islam en lhbt+ te helpen doorbreken.

De islamitische school voor LGBTQ, Pondok Pesantren Waria Al-Fatah, rechts Shinta Ratri.

Je film werd al op dertien verschillende plekken, en in elf verschillende landen vertoond. Bleek uit de reacties en vragen van het publiek dat ze dat doel van je film snapten?
Over het algemeen wel. Maar, ondanks dat ik in deze film dus juist probeer te laten zien dat ervaringen met de islam en lhbt+ zowel positief als negatief kunnen zijn, en dat voor hen politiek en religieus conservatieve mensen, niet de islam, de bron van lhbt+-discriminatie vormt, krijg ik na screenings toch soms vragen die aannemen dat lhbt+ en de islam niet samen gaan. Dat idee lijkt dan ook voornamelijk in de hoofden van de kijkers te zitten, want de personen die ik in de film heb geportretteerd denken hier heel anders over. Sommige lhbt+ discriminatie komt inderdaad vanuit bepaalde islamitische groepen, maar dat schrijven de personen die in de film voorbij komen niet toe aan de Islam zelf. Toch blijft het een hardnekkig stereotype, en daarom is het denk ik belangrijk dat we daarover kunnen praten – om de nuance terug te brengen.

Across Gender wordt zaterdag 9 december getoond met een Q&A na afloop. Vind meer informatie hier. Bekijk de trailer hieronder:

Tagged:
documentaire
lhbtq
International Queer & Migrant Film Festival