in gesprek met de intrigerende ghanese performancekunstenaar crazinist artist

We spraken hem voorafgaand aan zijn performance vanavond in de Paradiso over zijn volhardende manier van werken, het gevaar dat hij loopt in Ghana en zijn strijd tegen menselijk geweld.

|
jan. 12 2018, 3:58pm

Beeld door Dennis Akuoku-Frimpong, eigendom van de kunstenaar zelf en Gallery 1957

Het is woensdagavond en ik heb afgesproken met de Ghanese performancekunstenaar crazinisT artisT, oftewel Va-Bene Elikem Fiatsi, die vanavond op zal treden tijdens Lost & Found in Paradiso. De eerste paar minuten zijn direct verwarrend: zo heb ik hem bij binnenkomst over het hoofd gezien, en word ik na een aantal minuten verlegen gewenkt door een kleine, gesluierde, vrouwelijke verschijning met een donsjas aan. Het is Va-Bene. Dat die verwarring over zijn verschijning door meerdere mensen gedeeld wordt blijkt al gauw als hij na mijn ‘Hoe was je vlucht’-vraag vertelt hoe hij op Schiphol door de marechaussee aangehouden werd op verdenking niet de persoon uit zijn paspoort te zijn. Die argwaan is niet onterecht, zo blijkt als ik door zijn paspoort blader. Op ieder visum is namelijk een compleet ander persoon te zien: de ene keer is het een vrouwelijke Va-Bene met gladgeschoren wangen, oorbellen en lippenstift op, de andere keer is het een mannelijke Va-Bene met kort afrohaar en een snor – het paspoort lijkt rechtstreeks uit een spionnenfilm te komen.

Va-Bene legt uit dat hoewel hij tussen 2012 en 2015 nog switchte tussen de mannelijke en vrouwelijke genderidentiteit, hij sinds een aantal jaar volledig als vrouw gekleed door het leven gaat. Dit niet omdat hij per se een vrouw wil zijn, maar omdat hij de binaire genderverdeling wil afbreken door “zich volledig te strippen van zijn masculiene identiteit.” Zijn doel? Mensen om hem heen uitdagen hem in zijn ‘sociale lichaam’ van een vrouw te accepteren, en op die manier de fluïditeit van gender – en menselijkheid in zijn geheel – te bewijzen. En hoewel hij zich ervan bewust is dat dit hem in penibele situaties kan brengen, vertelt hij fier hoe hij zich niet van zijn stuk heeft laten brengen tijdens de ondervraging en de officieren heeft weten te overtuigen hem te accepteren in zijn huidige verschijning.

crazinisT artisT, Rituals of Becoming, performance in Gallery 1957, 26 februari 2017, foto eigendom van de kunstenaar en Gallery 1957, geschoten door Dennis Akuoku-Frimpong

De opmerkelijke anekdote zal er een van velen zijn in het lange gesprek met misschien wel een van de meest bijzondere kunstenaars die er de afgelopen jaren op het Afrikaanse continent is opgestaan. Zo is het bijvoorbeeld moeilijk voor te stellen dat de 36-jarige kunstenaar ooit als vrome pastoor het evangelie van God verkondigde. Maar in de kerk, vertelt hij, liep hij tegen zulke hardnekkige vooroordelen aan – met name tegen homoseksuelen – dat hij van het geloof afviel. “Mensen in Ghana beschouwen me op dit moment als een soort antichrist,” lacht hij. Nadat hij afstand nam van de kerk, besloot hij zich toe te leggen op de kunsten en gaat hij schilderkunst en sculptuur studeren aan de prestigieuze Kwame Nkrumah University of Science and Technology in Ghana. Hoewel dit een strikt en degelijk instituut is, breekt er toch een experimentele fase aan. “In die tijden waren er een aantal radicale docenten die de studenten de vrijheid gunden om voor zichzelf uit te vinden wat voor een soort kunstenaar ze wilden zijn. Zo werden we in het eerste jaar aangemoedigd verder te kijken dan schilderkunst alleen. Toen ben ik begonnen te experimenten met performancekunst.”

Eenmaal afgestudeerd gaat hij geïnspireerd op onderzoek naar de grote sociaal-culturele thema’s – van homofobie en xenofobie tot migratie en witte suprematie – die de verhoudingen in de Ghanese samenleving bepalen. Deze giet hij vervolgens in indringende, fysieke performances, waarbij pijn, vernedering, psychische trauma’s, vooroordelen en andere vormen van geweld terugkerende motieven zijn.

De performances spelen zich voornamelijk af in de straten van Ghana – van een marktplein in Accra tot de stoep van een christelijke bijbeluitgeverij. Als ik hem vraag of het niet vreemd voelt om zijn kunst zo uit haar context te halen door het in een Europese kunsthal te performen [eerder trad hij onder andere op in Bern, München en Berlijn], noemt hij de ervaring inderdaad wat vreemd. “Mijn werk gaat ook over activisme, en hoewel de thema’s waar ik mee werk universeel zijn, is de dialoog in Europa toch anders.”

crazinisT artisT, Rituals of Becoming, performance in Gallery 1957, 26 februari 2017, foto eigendom van de kunstenaar en Gallery 1957, geschoten door Dennis Akuoku-Frimpong

Dat neemt niet weg dat hij in Ghana regelmatig op weerstand stuit, en daarbij ook gevaar loopt. “Het is eigenlijk een wonder dat ik nog in leven ben,” zegt hij. Hij vertelt hoe hij op een dag gekleed in vrouwenkleding door de politie werd aangehouden en gedwongen werd zich midden op straat uit te kleden, nadat ze hem keer op keer vroegen: “Ben je een man of een vrouw?” Ik vertelde hen dat ik dat zelf niet wist en dat ik niet van plan was me uit te kleden, omdat ze het recht niet hebben. Als mijn identiteit verwarrend voor hen is, is dat hun probleem. Er staat niets in de grondwet van Ghana dat trans-zijn, of homoseksualiteit verbiedt.” Hij vertelt echter hoe hij vervolgens wel door een van de agenten in elkaar wordt geslagen, en daarbij geen kik geeft. “Dat ik niet reageerde zoals ze verwachtten, was beangstigend en verwarrend voor hen.” Het blijkt zijn redding, want als de agenten uit nieuwsgierigheid toch doorvragen, en erachter komen dat hij kunst studeert aan een gerenommeerde universiteit, laten ze hem gaan. “Dat is typisch voor Ghana: dat mensen uit hogere klassen niet zo kwetsbaar zijn als de arme mensen aan de rand van de samenleving.”

De performancekunstenaar zet zich daarom actief in voor de acceptatie van gemarginaliseerde gemeenschappen in Ghana, en benadrukt daarbij alle vormen van menselijk geweld te willen bestrijden. Op de vraag of hij denkt dit voor altijd middels performances te zullen doen, antwoordt hij: “Natuurlijk, ik zal de maatschappij blijven bevragen tot de dag dat ik sterf.” Het is deze ongelofelijk volharding en overgave die de kunstenaar zo bijzonder maakt, en de reden dat wij zometeen op de eerste rij zitten.

Lost & Found is een terugkerende avond waar kunstenaars, schrijvers en muzikanten werk presenteren dat nog niet helemaal in hun oeuvre past. Op die manier biedt het podium aan diverse en hybride werken die anders geen plek zouden hebben in musea en galleries. Kijk voor meer informatie over deze editie hier .