de opmars van de onsympathieke vrouw in fictie

Het is hoog tijd dat we naast dat we foute mannelijke karakters in films, series en literatuur omarmen, ook de imperfecte vrouwelijke protagonist accepteren.

door Lianne Kersten
|
14 augustus 2017, 10:19am

Beeld via YouTube

Onlangs kondigde Netflix aan dat de show Girlboss er na één seizoen mee stopt. De serie, die 'losjes' gebaseerd is op de weg naar succes van Nastygal-oprichter Sophia Amoruso, wist te weinig kijkers te boeien. De terugkerende kritiek in recensies: het hoofdpersonage Sophia (gespeeld door Britt Robertson) was simpelweg te onuitstaanbaar om naar te kijken.

En dat is behoorlijk wrang voor de makers van de serie, die met Girlboss juist precies het tegenovergestelde wilden bereiken. Nadat schrijver en producer Kay Cannon in 2014 de Oscar screeners zag besefte ze dat bijna ieder verhaal over een problematische mannelijke lead ging. Met Girlboss wilde Kay dus een lans breken voor het onsympathieke vrouwelijke hoofdpersonage. Het was hoog tijd om eens een unlikable vrouw centraal te zetten, (in)compleet met al haar gebreken en tekortkomingen.

Maar Girlboss werd juist door die hoofdrol maar moeilijk verkocht aan de grote televisienetwerken. De feedback (afkomstig van overwegend mannelijke executives, aldus Kay): het personage van Sophia moest 'aardiger' worden en de serie in het algemeen 'manvriendelijker' – beginnend met een andere titel. Kritiek die Charlize Theron, executive producer van Girlboss, veel vaker te horen kreeg tijdens haar carrière: men is bang dat het publiek het vrouwelijke hoofdpersonage niet likeable genoeg vindt en wordt afgeschrikt. In een interview met The Guardian in 2008 vroeg Charlize zich al hardop af waarom deze rollen voor mannen – als voorbeeld noemt ze Robert De Niro in Taxi Driver – wel oké lijken te zijn. Ze zullen er in die boardrooms nu nog steeds geen pasklaar antwoord op hebben gehad.

Beeld via Youtube

Ondanks tegenvallend succes is Girlboss, meningen over stilistische keuzes en verhaallijn terzijde, onderdeel van een grotere discussie die momenteel gaande is over de acceptatie van de imperfecte vrouwelijke protagonist in films, series en literatuur.

Gillian Jacobs, die de alcohol- en liefdesverslaafde Mickey speelt in de serie Love, deelt een zelfde soort ervaring als Charlize tijdens haar deelname in het Netflix Strong Female Leads-panel: "Een aantal van de meest iconische televisiehelden zijn mannelijke antihelden, denk aan Tony Soprano en Walter White. Karakters die continue bedenkelijke keuzes maken en daarmee vele anderen in gevaar brengen. En toch heeft het publiek ze volledig omarmt, terwijl vrouwelijke hoofdrollen nog steeds 'aardig' gevonden moeten worden. Het is nog steeds een struggle om vrouwelijke personages te kunnen spelen die driedimensionaal zijn."

En deze argumenten gaan dus verder dan discussies over kwaliteit. Het lijkt er op dat het publiek een bepaald niveau van comfort heeft bereikt wanneer het gaat om foute mannelijke karakters, maar dat dat gevoel bij een vrouwelijk personage omslaat in afstandelijkheid en koelte. Neem bijvoorbeeld Breaking Bad; Walter White is geliefd bij het publiek, maar actrice Anna Gunn, die zijn vrouw Skyler vertolkt, kreeg een enorme lading haatreacties te verduren van kijkers. Een probleem dat door het internet ook wel wordt omschreven als het bitch vs. badass syndroom. Ze schreef over deze ongelijke benadering het essay I Have A Character Issue.

Beeld via YouTube

De vraag blijft wat dan wel als 'acceptabel' wordt ervaren. Ambitieus maar niet te onafhankelijk? Zelfverzekerd maar niet arrogant? Uitgesproken maar niet te aanwezig? Blijft een karakter op die dunne lijn balanceren dan is de kans groter dat ze sympathieker gevonden wordt. Maar ze blijft op die manier ook vlak en oninteressant. Precies de valkuil waarin filmmakers vaak blijven steken: vrouwelijke rollen die worden gesimplificeerd tot oppervlakkige stereotypes, denk 'de bitchy powervrouw' of 'de jaloerse vriendin'. Eendimensionaal en opgebouwd uit oneliners in plaats volwaardige karaktereigenschappen. Waar zijn de vrouwen die geen rechtvaardige beslissingen maken? Die niet gevoelig of aardig of zorgzaam zijn, maar gemeen, egocentrisch, rancuneus en agressief? Die zonder spijt over lijken gaan?

Roxane Gay pleit voor meer van dit soort foute vrouwen in fictie in haar essay Not Here to Make Friends. Ze verwijst naar de film Young Adult, waarin Charlize Theron (Theron heeft een zelfverklaard zwak voor ingewikkelde vrouwen) Mavis Gay speelt, een zelfingenomen, disfunctionele vrouw die schaamteloos achter haar getrouwde jeugdliefde aangaat. Het personage werd door de media overladen met kritiek. Gary is te mooi, te ongevoelig, te zelfingenomen en te berekenend. Kenmerken die, gezien de overvloed aan negatieve reacties, kennelijk onacceptabel zijn voor een vrouw. Of zoals Gay omschrijft: "een onsympathieke man is onbetwistbaar interessant, geheimzinnig of gekweld, maar uiteindelijk vooral niet te stuiten, zelfs als hij zich walgelijk gedraagt. Terwijl als vrouwen onsympathiek zijn, dan wordt het een punt van obsessie onder professionele en amateur-critici."

Nu hoeven de verhalen die wij als publiek zien niet altijd een directe afspiegeling te zijn van het echte leven. Fictie is ook een ontsnapping aan de wereld. Maar als de meter dusdanig naar één kant uitslaat is er wel sprake van een probleem. In metaperspectief kan de manier waarop wij vrouwelijke hoofdpersonages beoordelen ook iets zeggen over hoe wij als maatschappij zijn geneigd te oordelen over vrouwen.

Beeld via YouTube

Er lijkt dus een dubbele standaard te worden gehanteerd in de film- televisie en literatuurwereld. Gelukkig zijn er steeds meer film- en televisiemakers (veelal vrouwen) die zich verzetten tegen deze status quo. Kijk naar series als Girls, Broad City, Orange is the New Black, I Love Dick, Gypsy, Fleabag en de film Blue Jasmine – titels zich stuk voor stuk centreren rondom het leven van 'moeilijke' vrouwen en bovendien aan populariteit winnen. Dat ze gemaakt worden is stap één, dat ze gelijk beoordeeld worden een noodzakelijke tweede.

Deze vrouwelijke personages dagen stuk voor stuk de maatschappelijke instituties uit waar vrouwen traditioneel op werden beoordeeld: dat van het moederschap, het huwelijk en een carrière. Het zijn personages die weigeren zich te conformeren aan traditionele genderrollen van dochter, vrouw en moeder. Ze bewandelen hun eigen rommelige, soms desastreuze pad. En ze geven niks om de schade die ze daarmee aanrichten. Deze vrouwen manipuleren, liegen en bedriegen en de kans is klein dat ze daar hun excuses voor aan zullen bieden – dat is nergens voor nodig ook. Liever niet zelfs.

Tagged:
walter white
Feature
televisie
Charlize Theron
girlboss
vrouwelijke karakters