internetkunst en memes zijn het hedendaags dadaïsme

De massa vreemde foto’s, video’s en gifjes die op het internet rondzweeft is meer dan een verzameling nikszeggende beelden – het is de kritiek van onze generatie op de hedendaagse maatschappij.

|
18 april 2016, 12:10pm

Het internet heeft gezorgd voor een nieuwe visuele cultuur. Kunstenaars maken al lange tijd gebruik van dit nieuwe medium door digitale kunst te maken waar de toeschouwer actief aan kan deelnemen. Daarnaast hebben kunstenaars die op kleine schaal werken een medium gekregen om hun werk direct te delen met mensen over de hele wereld. De drempel om hieraan deel te nemen is kleiner dan ooit en er zijn nu meer mensen die zich in kunst uiten dan ooit. Social media is de plek geworden waar de frustraties van onze generatie tot uiting komen.

Hoewel het internet de meest uiteenlopende content bevat, is er een element dat met name de afgelopen jaren is ontploft: de vaak vreemde combinatie van internetkunst en memes. Op diverse social mediaplatformen die draaien op user-generated content, zoals Instagram en Tumblr, kom je geregeld foto's, gifjes en teksten tegen die op het eerste oog niet meer dan pure verwarring lijken te zijn. Denk dan aan foto's van flesjes water van Fiji met het onderschrift "aesthetics" en gifjes van een ontredderde John Travolta die op de set van Drake's Hotline Bling terecht is gekomen. Zonder context lijken de individuele beelden nergens op te slaan, maar in een groter geheel zeggen deze willekeurige objecten meer over ons dan we zouden denken. Het is een hedendaagse variant van dadaïsme die een culturele ontreddering uitbeeldt die ongeveer honderd jaar geleden ook zichtbaar was.

Beeld eigendom Daniel Alexander

Na de Eerste Wereldoorlog kwam het dadaïsme op. Deze kunststroming had als doel nergens op te slaan en juist doordat het zo essentieloos was, zei het heel veel over de maatschappelijke situatie van die tijd. Conventionele logica had immers geleid tot een zinloze wereldoorlog en door het maken van zinloze en betekenisloze kunst, ofwel anti-kunst, werden de conventies die de gruweldaad van de oorlog in eerste instantie teweeg hadden gebracht ter discussie gesteld.

De dadaïsten namen willekeurige objecten die ze tot kunst verheven. Het bekendste voorbeeld hiervan is Marcel Duchamps Fountain, wat eigenlijk niet meer is dan een omgekeerd urinoir op een sokkel. Het streven was om in te gaan tegen alles wat rationeel en conventioneel was. Man Ray maakte bijvoorbeeld spijkers vast aan een strijkijzer, waardoor het nut van het object volledig verdween. Alledaagse objecten werden ogenschijnlijk klakkeloos samengevoegd tot een sculptuur of collage en dit leidde regelmatig tot verwarring en zelfs woede bij museumgangers. Deze ontreddering maakte van dada meer dan een stijl. Het was een protestbeweging tegen de gevestigde orde.

De absurdistische onlogica die het dadaïsme kenmerkte is de afgelopen jaren teruggekeerd in onze maatschappij in de vorm van memes en internetkunst. Dadaïsten bekritiseerden de gevestigde orde door binnen te dringen in de plek waar deze elite zich bevond, namelijk in de grote musea. Onze generatie doet hetzelfde met de hedendaagse grootmachten door hun terrein - het internet - te overspoelen met ontregelende beelden. De 'net aesthetics' van flesjes water verheffen een nietszeggend object tot een uiting van stijl. En gifjes als deze, van een skelet die een plant föhnt, vormen het toppunt van verwarring en gebrek aan essentie. De moderne ambiguïteit ten opzichte van technologie zie je terug in de beelden van ontregelde browsers en computers, en in het combineren van spelcomputers met dezelfde nietszeggende stijl als de Fuji waterflesjes.

Beeld via Instagram 

De internetcultuur vervormt alledaagse voorwerpen tot beelden die alleen maar vragen oproepen. Waarom zou je een MacBook in bad gooien, enkel om een grap te maken? En wat is de betekenis achter de overeenkomst tussen de huidplooien van Bryan Cranston en een zeehond? Objecten die we allemaal heel goed kennen worden vervormd tot surrealistische en absurdistische internetkunstwerken. Zinloosheid is de norm en conventies zullen doorbroken worden tot de ultieme deconstructie van de gevestigde orde is bereikt.

De beeldtaal van de internetcultuur vormt op deze wijze een nieuw soort anti-kunst, dat kan worden gezien als een hedendaagse vorm van neo-dadaïsme. Net als aan het begin van de vorige eeuw bevinden we ons in een tijd waarin het zekere onzeker is geworden. Filmmaakster Eva Husson legde ons in een interview uit dat zij deze onzekerheid terugziet in de hedendaagse jongerencultuur. "Ik denk dat we ons bevinden in een tijd waarin alles radicaal verandert. Het doet me denken aan de historische omslag die plaatsvond rond 1914, toen de wereld van een stille negentiende eeuw overging in een moderne oorlog die niemand begreep. Niemand snapte wat er allemaal gebeurde. Ik denk dat je een soortgelijke historische verandering zag in 2015. We realiseerden ons dat Europa niet langer zo veilig is als we dachten," legde Husson uit. "De jongeren proberen die dingen voor zichzelf op een rijtje te zetten. In 1914 gebruikte men de term modernisme om orde in de chaos te scheppen. Hoe vervorm je chaos tot iets dat je begrijpt? Dat is wat zij nu ook proberen te doen."

Beeld via Instagram

Net zoals de frustratie over de Eerste Wereldoorlog ervoor zorgde dat men irrationele kunst begon te creëren om juist de logica in de wereld terug te vinden, heerst ook vandaag de dag een soortgelijk gevoel. De Europese vluchtelingencrisis, de Amerikaanse presidentsverkiezingen, terrorisme, discriminatie, politiegeweld en de economische crisis waarvan de gevolgen nog steeds zichtbaar zijn, geven jongeren het gevoel op te groeien in een wereld vol problemen die door de oudere generaties zijn veroorzaakt. Ondertussen worden deze jongeren vaak als lui bestempeld en zitten ze in de ogen van ouderen constant vastgekluisterd aan de schermen van hun iPhones en laptops. De wanorde om ons heen leggen we vast in een even chaotische en irrationele beeldtaal.

Waar internetkunst ooit begon als een viering van de nieuwe technologische mogelijkheden, is het inmiddels omgeslagen tot een verbeelding van onze angst voor de hedendaagse maatschappij. We uiten onze frustraties op een manier die erg lijkt op hoe Duchamp zijn urinoir verhief tot museumstuk. Om te laten zien dat we genoeg hebben van de onzin om ons heen, hebben we een beeldtaal ontwikkeld die des te onzinniger is. Door de betekenisloosheid van de gevestigde orde te benadrukken en die uit te rekken tot in het absurde, proberen we de rede terug te vinden. Een MacBook in bad is dus meer dan een flauwe grap, het is een afspiegeling van het ongenoegen van een nieuwe generatie. 

Credits


Tekst Robin Alper
Omslagfoto via Instagram