Foto eigendom Pieter Henket

foto’s die de wonderlijke mythen en sagen uit het mbomo district verbeelden

De Nederlandse fotograaf Pieter Henket werkte samen met de Congolese filosoof Steve Regis N’Sondé aan het omvangrijke project ‘Congo Tales’.

door Rolien Zonneveld
|
11 oktober 2019, 11:08am

Foto eigendom Pieter Henket

Het is een surrealistisch beeld: een man staat onder een blauwe, verlichte voile, ogen gesloten, hoofd iets opgeheven en handpalmen open naar de hemel gevouwen alsof hij zich ontvankelijk stelt voor een soort goddelijke interventie. Het heeft ergens iets documentairs, maar door de kunstmatige lichtbronnen toch vooral iets cinematografisch – alsof we naar een bevroren beeld van een gestileerde film kijken.

Het blijkt een geënsceneerd tafereel te zijn: een verbeelding van een Congolese volksvertelling, vastgelegd door de Nederlandse fotograaf Pieter Henket. De foto maakt deel uit het van het omvangrijke project Congo Tales, dat momenteel geëxposeerd is in Museum de Fundatie in Zwolle. Het project bestaat uit foto’s en opgetekende verhalen van de sagen en mythen die inwoners van het Congolese Mbomo District al generaties mondeling aan elkaar doorgeven. Het Congobekken, waar dit district gelegen is, is het twee na grootste regenwoud ter wereld, en loopt door klimaatverandering gevaar. Door licht te schijnen op de bewoners en hun wonderlijke verhalen, hoopt Congo Tales aandacht te vragen voor de huidige status van het regenwoud. Naast initiatiefnemer Eva Vonk, werkten de Congolese filosoof en kunstenaar Steve Regis N’Sondé en zijn broer, schrijver en muzikant Wilfried N’Sondé mee aan het project, evenals en een groep onderzoekers en natuurbeschermers.

1570695140078-20171119_Day_222384
Foto eigendom Pieter Henket

Een project waarbij Afrikaanse verhalen geïnterpreteerd worden door een westerse fotograaf, kan in eerste instantie argwaan oproepen. Denk aan het werk van Jimmy Nelson, die afgezonderde inheemse groeperingen fotografeerden en het project de dramatische titel Before They Pass Away gaf – iets wat in het verkeerde keelgat van de geportretteerden schoot. Deze deden hun beklag in de pers – ze waren helemaal niet aan het uitsterven, maar moesten dagelijks strijden tegen de onderdrukking van overheden die hen dwingen te integreren, of hun leefomgeving kappen. Critici beschuldigden de fotograaf zich te laten leiden door zijn sterk geromantiseerde, naïeve kijk op de wereld. De fotograaf op zijn beurt verdedigde zich door te zeggen de authenticiteit van de culturen te willen vastleggen, voordat die opgeslokt werden door de moderne wereld.

In een essay in Aperture hekelt fotograaf en schrijver Stanley Wolukau-Wanambwa het werk van een aantal hedendaagse westerse fotografen, waarin koloniale clichés van de ‘mythische’, ‘primitieve’ Afrikaan – de noble savage – gereproduceerd worden. De beelden hebben het doel een tegenhanger van de beschaafde westerse wereld te zijn, wat ook meteen de enige plek is waar zulk werk wordt bekeken. Als mensen geen inspraak hebben op de fotografie, fungeren ze volgens hem alleen maar als subject van een westerse projectie die ongelijkheid in stand houdt.

Als je als westerse fotograaf de folklore van een niet-westers land wil vastleggen en deze aan wil bieden aan een wereldwijd – en toch vooral westers – publiek, is een evenwichtige samenwerking daarom van essentieel belang. Zo moet er geïnvesteerd worden in duurzame relaties met de subjecten, iets wat soms simpelweg gebeurt door een plek meerdere malen, verspreid over enkele jaren, te bezoeken.

1570695684922-20171122_Day_523142
Foto eigendom Pieter Henket

“Toen ons team voor de eerste keer arriveerde in het Mbombo District werden we met een zekere achterdocht ontvangen,” vertelt Pieter Henket een paar dagen na de opening van de expositie. “Wie zijn deze mensen, en waarom komen zij hier onze verhalen halen om vervolgens nooit meer terug te keren? Maar we kwamen terug, en nog een keer, en nog een keer – en daaruit kon vervolgens een relatie van wederzijds respect en vriendschap ontstaan.”

Regis N’Sondé begon tientallen volksvertellingen te verzamelen en op te tekenen, en vertaalde deze naar het Frans. Het was vervolgens aan Pieter om de visuele vertaalslag te maken. “Een enorme puzzel natuurlijk, waarin Regis regelmatig dingen corrigeerde om de verhalen zo nauwkeurig mogelijk weer te kunnen geven. Als fotograaf had ik techniek, lichten en compositie om in te brengen, maar zelf wilde ik natuurlijk ook nog mijn eigen artistieke input leveren. Ik heb een voorliefde voor geënsceneerde, theatrale fotografie, en had dan ook niet per se de intentie om er iets heel documentairs van te maken.

1570695289041-20171129_Day_1226184
Foto eigendom Pieter Henket

Voor sommigen lijkt Pieter als fotograaf op het eerste gezicht dan ook een ietwat opmerkelijk keuze. Hij wordt in de media nogal eens aangehaald als ‘glamourfotograaf’, wat te maken heeft met het feit dat hij veel grote sterren – van Lady Gaga tot Mary J Blige – voor zijn lens heeft gehad. Maar als je dieper graaft zie je dat de fotograaf, die inmiddels twintig jaar in New York woont, opgroeide in een artistiek gezin in de bossen rondom het Brabantse Esch, wat enorm bepalend was. “Mijn ouders geloofden niet zo in speelgoed, dus ik had een doek, een beuk en kraai, waarmee ik in mijn eigen toneelstukjes speelde. Mijn moeder, die modeontwerper was, maakte dan kostuums. Ik leefde altijd in mijn eigen fantasiewereld.”

Om de volksvertellingen zo goed mogelijk te verbeelden werd de hele gemeenschap gemobiliseerd: kinderen maakten de schitterende bladerkronen- en hoedjes, lokale kleermakers de kostuums, en bewoners wierpen zich op als acteurs om de scenes uit te beelden. “Er was een enorme bedrijvigheid – een ontzettende leuk tijd,” vertelt Pieter.

1570695576717-20171129_Day_1226228
Foto eigendom Pieter Henket

Het was dan ook niet meer dan logisch dat de eerste expositie van het eindresultaat in Congo zou plaatsvinden. “We drukten de foto’s af op grote aluminium platen, zodat ze een beetje weersbestendig zouden zijn, drukten de boeken in de lokale taal, en reisden af naar Brazzaville, de hoofdstad van Congo. Nadat we eerst daar een expositie hebben gehouden, waarbij de minister van Cultuur aanwezig was, zijn we teruggegaan naar Mbomo. Daar, in een opgekalefaterd cultureel centrum, hebben we toen de ‘echte’ grote opening gehouden – puur om toestemming te kunnen vragen aan de betrokkenen of we het de wereld in mochten sturen. En dat was echt een waanzinnig evenement.”

Hij vertelt lachend hoe een geportretteerde man trots over zijn foto stond te wrijven, nadat hij net wat pinda’s had gegeten. “De hele foto zat onder de olievlekken, en daar moest ik in eerste instantie even van slikken. Die foto had een vreselijk lange reis afgelegd om daar te kunnen hangen. Maar toen ik zag hoe iedereen aan het genieten was, en vrolijk was, dacht ik bij mijzelf: wat maakt het in godsnaam uit? Iedereen waardeert kunst op zijn eigen manier.”

1570695157357-20171125_Day_8_studio24759
Foto eigendom Pieter Henket

Naast dat de foto’s in aantal vooraanstaande musea hebben gehangen, zijn er ook dertien werken geveild bij Christie's. “De opbrengst daarvan gaat naar een scholarship-systeem, waarbij parkwachters en onderzoekers de jonge generatie uit het Mbomo District leert hoe zij het regenwoud het beste kunnen behouden.”

1570695316375-20171125_Day_8_studio24531
Foto eigendom Pieter Henket

‘Congo Tales’ is nog tot en met 5 januari te zien in Museum de Fundatie in Zwolle. Kijk hier voor meer informatie. Daarnaast zullen zes werken opgenomen worden in de vaste collectie van het Rijksmuseum.

Tagged:
congo
Cultuur
congo tales
pieter henket