Kitty draagt een trui van Christian Wijnants.

vijf creatievelingen vertellen over hun joodse roots

Hoe is het om in 2019 jong, creatief en Joods te zijn? Wat kregen ze mee vanuit huis en wat vinden zij het allermooiste aan de Joodse cultuur?

door Jonas Kooyman
|
16 september 2019, 8:30am

Kitty draagt een trui van Christian Wijnants.

De bijnaam van Amsterdam, Mokum, komt van het Hebreeuwse woord makom, wat ‘plek’ betekent. Dat is niet raar: voor de Tweede Wereldoorlog was een op de tien Amsterdammers Joods, en werd Amsterdam ook wel ‘het Jeruzalem van het Westen’ genoemd.

Van oudsher lijkt er een gelukkig huwelijk te bestaan tussen Joden en creatieve beroepen: de lijst van bekende fotografen, zangers, modeontwerpers en kunstenaars is lang – ook in onze hoofdstad. Waarom is dat zo en waar komt deze drive vandaan?

i-D sprak vijf Joodse creatievelingen uit Amsterdam. Hoe is het om in 2019 jong, creatief en Joods te zijn? Wat kregen ze mee vanuit huis en wat vinden zij het allermooiste aan de Joodse cultuur?

1568302371544-RamonaDeckers_i-D_Joodse_creatieven_20

Maya Shanti (23), zangeres

Ik kom uit een creatieve familie. Mijn moeder is kunstenaar, mijn vader is muzikant. Voor mij betekent Joods-zijn de cultuur, warmte, en familie – die staat altijd op de eerste plek.

Mensen snappen het niet als ik zeg dat ik half Nederland, half Jemenitisch-Joods ben. Wij zijn best donker en getint. Ik krijg te horen: ben je Zuid-Amerikaans? Spaans? Mijn grootouders zijn van Jemen naar Israël geëmigreerd. Hun cultuur is Midden-Oosters: direct en luid praten, tegen elkaar schreeuwen terwijl ze niet boos zijn. Ik kom uit een grote, warme familie die snel mensen omarmt.

In Israël voel ik me thuis, de mensen zijn real met mij, we begrijpen elkaar eerder. Mijn lievelingseten uit de Joods-Arabische keuken is yachnoun en melawach: een soort pannenkoeken, en het gezonde Midden-Oosters eten: groenten en salades. Ik ben benieuwd naar Jemen, maar door de oorlog daar kan ik het land niet bezoeken.

Als ik mijn oma bezoek doe ik mee aan de shabat. Samen met familie eten, dankbaar zijn, zonder technologie en social media. Nadat we vrijdagavond samen gegeten hebben gaan we buiten op een bankje zitten en kletsen, de zaterdag is voor het strand. In Tel Aviv deed ik mee aan poeriem [Joods carnaval], ik was verkleed als piraat.

Soms maak ik ook nare dingen mee: lelijke reacties op Instagram of iemand die me op straat begon uit te schelden nadat hij naar mijn afkomst vroeg. Terwijl ik het juist heel mooi vind dat ik Joods ben, ik hou van de tradities en voel mij helemaal thuis bij mijn familie.

In mijn werk ben ik geïnspireerd door Joodse artiesten, zangeressen als Ofra Haza of Amy Winehouse. Bij haar denk ik: dat is echt een Joodse artiest. In mijn muziek gebruik ik vaak Midden-Oosterse elementjes, Joods-Arabische toonladders, ik ben geïnspireerd door de muziek uit Jemen die ik van mijn familie ken. In de studio zeggen ze vaak: je klinkt Midden-Oosters. Zeker in mijn nieuwe single hoor je dat terug.

1568378234070-bRamonaDeckers_i-D_Joodse_creatieven_16
Maurits draagt een trui van Christian Wijnants

Maurits de Bruijn (35), schrijver

Waar de rest het over zijn grasparkiet of konijn had, ging mijn spreekbeurt in groep acht over Israël. Ik was altijd al geïnteresseerd in mijn Joodse achtergrond, dan las ik bijvoorbeeld een boek over kabbala waar ik niks van snapte. Tot mijn twaalfde bleef het meer een soort fetisj, want ik werd gereformeerd opgevoed.

Mijn moeder is de enige van haar familie die de Holocaust heeft overleefd. Als baby is ze de Hollandsche Schouwburg uit gesmokkeld, de plek van waaruit Joden gedeporteerd werden naar de kampen. Als ik dat vertel, merk ik vaak het eenhoorneffect: voor leeftijdgenoten komt een verhaal dat normaal gesproken ver weg is heel dichtbij.

Door mijn familiegeschiedenis zag ik Joods-zijn als een schaduwverhaal. Als kind dacht ik vaak: wat als de Holocaust niet was gebeurd? Welk leven had ik dan, met welke gebruiken? Mijn moeders relatie tot Joods-zijn was ingegeven door angst en schaamte, al ziet ze er troost in dat ik er nu over schrijf. Ik had een keer mijn haar gemillimeterd en toen zei ze: “Je ziet eruit alsof je uit een kamp komt.”

Daarom was mijn Joods-zijn een eigen zoektocht. Ik ging door verschillende fases heen. Als kind keek ik The Nanny en dan dacht ik: zo zijn Joodse mensen, hun grapjes en hun outfits. Nu zie ik daar natuurlijk enorme stereotypen in. Daarna begon ik boeken te lezen waarin het Joodse leven wordt beschreven – gelukkig neemt dat een relatief groot deel in van de wereldliteratuur. Ik bezocht Israël een aantal keer om het niet-religieuze Joodse leven te zien. Toen had ik een periode waarin ik het vormgaf door latkes en humus te maken. Ik werk nu aan een boek over mijn relatie tot Israël, gebaseerd op de keren dat ik het land heb bezocht.

Wat ik mooi vind aan het Jodendom is de liefde voor het verhaal en het delen van verhalen. In het geval van Joden was dat vaak een subversieve daad, tegen vergetelheid of uit de geschiedenis gewist worden.

Waarom Joden vaak een creatief beroep hebben? Vroeger werden ze vaker uitgesloten van traditionele beroepen waardoor ze wel creatief moesten zijn. Mag je geen dokter worden? Dan maar kleermaker. Ik zie schoonheid in de kracht en inventiviteit die daarvan uitgaat.

1568623229434-RamonaDeckers_i-D_Joodse_creatieven_5
Kitty draagt een trui van Christian Wijnants.

Kitty Herweijer (29), journalist

Ik ben Joods, maar heb daar op religieus gebied niet veel van meegekregen in mijn opvoeding. Ik heb op mijn twaalfde geen bat mitswa gedaan en ging nooit naar de synagoge. Maar ik was wel heel geïnteresseerd in mijn familiegeschiedenis, ik wilde weten waar ik vandaan kom. Hoe meer ik erover las, hoe meer ik wilde weten. Ik las veel boeken van Joodse schrijvers als Chaim Potok en Stefan Zweig. Ik studeerde uiteindelijk politicologie en Midden-Oostenstudies met een specialisatie in Joodse studies.

Toen ik na mijn middelbare school naar Israël ging, is het balletje gaan rollen. Voor het eerst vielen bepaalde dingen op hun plek. De mensen daar leken niet alleen qua uiterlijk op mij en mijn familie, maar ook in hoe ze zich gedragen in de omgang: heel direct. Ik heb het idee dat Joden geen tijd hebben voor nonsens en in Israël is dat nog sterker, er is geen tijd voor poespas en etiquette, mensen vertellen elkaar de waarheid.

Of er typisch Joodse eigenschappen zijn? Ik denk een kritische houding, ook naar jezelf, en ambitie. Zo ben ik opgevoed met het idee dat het heel belangrijk is om dingen te bereiken – dat zie je volgens mij ook sterk in andere minderheidsgemeenschappen, bijvoorbeeld in de Chinese gemeenschap. Ik heb zelf een keer een artikel geschreven over Joodse ondernemers en wat daarin terugkwam is dat het vanuit een gevoel van veiligheid belangrijk is om voor jezelf stabiliteit te creëren, door uit te blinken in je werk. Verder kan ik me erg vinden in Joodse humor en zelfspot.

Mijn afstudeerscriptie gaat over antisemitisme in de extreemrechtse alt-right beweging. Wat ik van mijn onderzoek naar antisemitisme heb geleerd is dat het eigenlijk geen politieke kleur heeft maar aan veel kanten van het spectrum zit, zowel links als rechts. Het is vaak verbonden met het denken in complotten. Waar die vandaan komen? Lastig te verklaren, want haat is irrationeel. Het idee dat Joden een uitverkoren volk zijn wekt wellicht woede bij sommigen op. Wat ook vaak wordt gezegd: jaloezie op succes. Maar voor de oorlog was een groot deel juist straatarm, daar is niets om jaloers op te zijn.

Als journalist kijk ik op een niet-naïeve manier naar de wereld. Wat ik vaak zie bij niet-Joodse Nederlanders is een soort onbezorgdheid, als je Joods bent heb je denk ik door de geschiedenis sterker een radar voor maatschappelijke onrust en gevaar. Daarnaast is voor mij joods-zijn ook verbonden met een rechtvaardigheidsgevoel en iets moeten teruggeven aan de wereld, je nuttig maken.

1568302823633-RamonaDeckers_i-D_Joodse_creatieven_10
Shani draagt een trui van Acne Studios.

Shani Mesika Granot (32), mede-eigenaar sieradenmerk The Two Collectors

Dat ik Marokkaans-Joods ben vinden mensen vaak heel erg raar. Ik heb een paar keer letterlijk de reactie gehad: “Dat kan niet”, ze wilden mij verbeteren. Er is weinig kennis over de diaspora, veel mensen denken dat Joden alleen roots hebben in Oost-Europa. Ik ben trots op mijn Marokkaanse achtergrond: de muziek, het eten, de hennafeesten. Voor The Two Collectors, mijn sieradenbedrijf, zijn we op inspiratiereis geweest naar Marrakech.

Van vrijdagavond tot zaterdagavond hou ik shabbat, in het Jodendom is zaterdag de rustdag. Voorheen deed ik dat heel strikt: telefoon uit, geen auto rijden. Nu ben ik er minder streng in, maar nog steeds zet ik mijn mail en werk-Instagram uit. Ik sta mezelf toe om uit te rusten en ben die dag minder goed bereikbaar.

Het Jodendom is niet alleen een geloof maar ook een cultuur. Voor mij betekent het dat ik mij verbind met bepaalde tradities, rituelen en een manier van denken. Een paar jaar geleden maakte ik de switch van orthodox naar liberaal, wat voor mij een groot ding was, ik vond het vooral spannend om aan mijn ouders te vertellen. Daardoor volg ik niet meer alle regels: ik kijk naar wat bij mij past in plaats van wat mij is geleerd en meegegeven.

In de buurt van Amsterdam ga ik maandelijks naar een mikwe, een ritueel bad dat grotendeels uit natuurwater bestaat. Als vrouw ga je daarheen als je net bevallen bent of acht dagen na je menstruatie. Hier dompel je je onder in het water om weer ‘rein’ te worden, een overblijfsel uit tijden dat er bijvoorbeeld nog geen douche bestond. Voor mij betekent het bewust bezig zijn met wie ik ben en de nieuwe cyclus die ingaat, in plaats van: oh, weer een maand voorbij.

Vroeger mochten Joden bepaalde beroepen niet uitoefenen, zoals bakker of schilder. Daardoor moet je outside the box denken. Wat kan ik doen om te overleven? Met veel creatieve beroepen of handelsberoepen kun je overal terecht, van fotograaf tot diamantair tot zakenman. Dat is denk ik van generatie op generatie doorgegeven.

1568302614367-RamonaDeckers_i-D_Joodse_creatieven_6
Jelle draagt een trui van Essentieel Antwerp.

Jelle Zijlstra (31), acteur en theatermaker

Rond mijn dertiende kwam ik erachter dat mijn vader een Joodse achtergrond had. In mijn familie werd daar helemaal niet over gesproken, het voelde als een soort geheim. Ik zag het juist als iets moois, wilde het verder uitzoeken en doorgeven. Op mijn 21e heb ik gioer gedaan, ik ben toen officieel bekeerd – omdat Joods zijn normaalgesproken via je moeder wordt doorgegeven.

Voor mij is Joods zijn een gevoel van thuiskomen: waar je ook ter wereld bent, als je ergens anders komt waar ook Joden zijn, voel je je meteen thuis. Je snapt de tradities, de taal, het eten. Dat vind ik ook het leukste eraan: samenkomen, feestvieren, praten. Ik zie het Jodendom vooral als een cultuur, waar religie een onderdeel van uitmaakt. Je kunt dus religieuze tradities hebben zonder in God te geloven.

Naast mijn werk als theatermaker praat ik met scholieren over Joden en probeer ik antisemitische vooroordelen af te zwakken. Ze verwachten dan niet een homo van twee meter die niet in God gelooft. Ook ben ik voorzanger bij een kleine, progressieve synagoge waar bijvoorbeeld de Pride wordt gevierd.

Ik denk dat het als creatieveling iets moois en waardevols heeft om tot een minderheid te behoren. Dat geeft je een bepaalde waardevolle blik op de wereld. Ik zie het bijna als een zesde zintuig, die maakt dat je de wereld net anders waarneemt.

Vorig jaar maakte ik voor 4 en 5 mei de voorstelling Oorlog in Oost met jonge acteurs. Samen met de regisseur Nilay Ceber probeerde ik het oorlogsverhaal te vertellen in een tijd waarin steeds minder mensen op 4 mei willen herdenken. Met deze voorstelling probeerden we een zo inclusief mogelijk oorlogsverhaal te vertellen. Iedereen kon er iets in terugvinden. Zo zat er een monoloog in van een jonge draqqueen. Die werd door acteurs in het publiek lastiggevallen en op een gegeven moment in elkaar geslagen. We wilden bezoekers laten twijfelen: moet ik opstaan en iets doen? Wanneer kom je in verzet?

In de discussie rondom identiteitspolitiek lijkt het of men moe is van het Joodse verhaal, een soort Holocaustmoeheid, een aversie tegen Joden als slachtoffer. Een tijdje geleden werd de Joodse actrice Miryanna van Reden uitgescholden op straat. Zij werd weggehoond door andere groepen: weer zo een zeurende Jood, ik word elke dag uitgescholden. Terwijl ik juist denk: je moet samen optrekken tegen discriminatie en racisme, we zijn dezelfde strijd aan het voeren.


Credits

Fotografie Ramona Deckers