Beeld met dank aan Netflix

dit is waarom cults ons zo mateloos fascineren

We spraken de regisseurs achter Wild Wild Country over de aantrekkingskracht van Ma Anand Sheela en de Rajneeshee's.

door Hannah Ongley
|
11 april 2018, 1:17pm

Beeld met dank aan Netflix

De documentaireserie van de broers Chapman en Maclain Way, over de Rajneeshee-cult die in de jaren tachtig in Oregon neerstreek, lijkt iedere millennial met Netflix bezig te houden. De ton-sur-ton oranje outfits inspireerden velen, en 'tough titties' werd plots een nieuw stopwoord. Maar er zijn diepere redenen die onze fascinatie voor Wild Wild Country en de verrassend sympathieke leden van de cult verklaren. Het toch al bizarre verhaal wordt namelijk versterkt door een aantal beladen politieke onderwerpen, waaronder godsdienstvrijheid, stemrecht, immigratie en wapenhandel.

De serie heeft helaas nog wel een aantal losse eindjes. Gelukkig waren de broeders Way in New York, waar i-D ze wat brandende vragen mocht stellen over Rajneeshpuram en de vrije volgers van Bhagwan Shree Rajneesh. Want hoezo is Ma Anand Sheela zo fantastisch? Waarom dragen ze allemaal spijkerbroeken van Levi’s? En komt er een tweede seizoen? Lees verder om erachter te komen, en let op: dit verhaal bevat spoilers.

i-D: Hoe ontdekten jullie Rajneeshpuram? En hoe heeft dit verhaal zo lang voor het grote publiek geheim kunnen blijven?
In 2014 waren we net klaar met het filmen van onze eerste documentaire in Portland, Oregon, toen we een afspraak hadden met een filmarchivaris waar we eerder mee hebben gewerkt. Hij vroeg ons wat ons volgende project was, en we hadden eigenlijk nog geen idee. Tot hij ineens zei: 'Ik heb driehonderd uur aan nooit eerder vertoond beeldmateriaal over het gekste verhaal dat ooit in Oregon heeft plaatsgevonden.' Hij gaf ons een korte samenvatting en we zijn meteen op onderzoek uitgegaan. Het verhaal bleek meerdere lagen te hebben; naast de grote rol die seks speelde, ging het ook over godsdienstvrijheid, immigratie en angst voor vreemden. Het leek ons fantastisch om in een langer format in deze onderwerpen te duiken.

Het zegt ook iets over hoe men omgaat met vrije ideologieën.
De meeste mensen vinden zichzelf liberaal; we denken graag van onszelf dat we vrije geesten zijn en veel accepteren. Dit verhaal daagt de kijkers uit om uit te zoeken waar hun tolerantiegrens echt ligt, en wanneer tolerantie iets gevaarlijks wordt. Het antwoord is niet zwart-wit. We willen dat mensen juist die kritische gedachten niet uit te weg gaan, en genieten van het grijze gebied in het verhaal – dat is wat wij het interessante eraan vinden.

Waarom denk je dat er juist op dit moment zo'n grote fascinatie is voor cults?
Door mensen uit een cult aan het woord te laten verander je het beeld dat men van hen heeft, omdat bijvoorbeeld blijkt dat ze ook gewoon intelligente, zelfbewuste en rationeel denkende mensen zijn. In eerste instantie reageren de meeste mensen afwijzend op cults. Daarom wilden we juist graag de onderliggende lagen laten zien, om te ontdekken hoe familie en gemeenschap er ook uit kan zien. Op een bepaald punt werd de interesse voor Bagwhan minder belangrijk en ging het meer over het gemeenschapsgevoel. Ik denk dat Wild Wild Country een verhaal is over de toewijding aan een gemeenschap of spirituele meester, en hoe mensen gemanipuleerd worden om dingen te doen die ze normaal nooit zouden doen. Dat was iets wat we vaak hoorden van mensen uit de cult zelf.

Ik las ergens dat onze obsessie is ontstaan door het feit dat we zelf een een cult leven, namelijk die van Trump. Niet dat het over hem gaat, maar wel over het overkoepelende groepsgevoel dat daardoor is ontstaan.
Zeker. We leven in een periode van tribalisme en identiteitspolitiek. We trekken naar mensen toe met dezelfde denkwijzen, hetzelfde uiterlijk, of met dezelfde achtergrond. Bijvoorbeeld in de millennialgeneratie: ik heb veel vrienden die zijn afgestudeerd in de slechte economie van 2008, en alles hebben gedaan wat ze moesten doen op carrièrevlak, maar nog steeds moeite hebben met het vinden van een baan. Mensen vragen zichzelf af of er meer is in het leven, en wanneer veel mensen zichzelf die vraag stellen, worden de denkwijzen van cults en andere gemeenschappen ineens heel intrigerend.

Ma Anand Sheela is een icoon geworden op het internet, ze is populairder dan Bhagwan. Hoe kijk je daar tegenaan?
In 2014 digitaliseerden we voor het eerst het beeldmateriaal uit het archief, en we zagen een pittige, scheldende, provocatieve Indiase vrouw die precies zei wat ze dacht. We waren meteen onder de indruk. Ze fascineerde ons. We wisten dat als we hier een lange serie van wilden maken, we haar perspectief erin wilden verwerken. Ze was een beetje twijfelachtig in het begin, maar ze had nog nooit een platform gekregen om haar kant van het verhaal te vertellen. Dus mochten we alles vragen, en zei ze gewoon: "Ik ga in die stoel zitten, laten we beginnen."

Het was verrassend om Sheela in het echt te ontmoeten. Ze is in de media neergezet als een duivelse terrorist, en nu is ze de baas van gezondheidsklinieken en ziekenhuizen voor patiënten die lijden aan dementie of alzheimer. We hebben haar tussen het filmen door ook beter leren kennen. Het is echt ongelooflijk wat ze nu doet in de nieuwe gemeenschap die ze heeft opgebouwd voor deze hulpbehoevende mensen. Het is verbazingwekkend om te realiseren dat je als persoon zo’n nieuwe start kan maken; uit de gevangenis in Amerika komen, dan een tijdje in Spanje huizen schoonmaken, en dan dit. Het is een fantastisch verhaal dat ook vragen oproept. Want moet iedereen een tweede kans krijgen?

Klopt het dat de Rajneeshees die fantastische monochrome outfits droegen omdat de kleuren staan voor zonsopgang?
Dat was een van de redenen die ik hoorde. Maar er was nog iets anders dat ik heel interessant vond; de Rajnashees of volgers van Bhagwan noemden zichzelf ‘neo-sannyasins’. Sannyasin is een religieuze Hindoeïstische traditie in India. De aanhangers keuren luxe af, leven een armoedig leven, en zien eruit als daklozen. Ze dragen lange, oranje gewaden en laten hun baard staan. Bhagwan was het tegenovergestelde. Hij zei: “Met een Rolls-Royce, veel seks en veel geld, kun je nog steeds verlichting bereiken.” Bhagwan was een controversiële, provocatieve goeroe, die voor controverse zorgde in India toen zijn volgelingen oranje kleding toeëigenden. Het is vergelijkbaar met iemand die in de Westerse wereld een gewaad en kraag van een pastoor zou dragen en vervolgens publiekelijk seks zou hebben. Dat werd shockerend gevonden.

Culturele toe-eigening is een veelbesproken onderwerp nu.
Inderdaad. In India was het heel controversieel dat ze oranje droegen, in Amerika zagen we dat niet echt in. Het kleurenpalet veranderde langzaam naar rood, en zelfs paars, daarna werden het de kleuren van de zonsopgang. Deze uiterlijke zaken zouden volgens Bhagwan zorgen voor innerlijke groei. Maar omdat het in het Westen ook gewoon opvalt in het straatbeeld als je volledig in het rood gekleed gaat, werd het ook gezien als een manier om de volgers te dwingen om hun familie te confronteren en de wereld te vertellen dat ze aanhangers waren.

Maakten ze de kleding op de boerderij?
Ze maakten het in India op een houten naaimachine, daar hebben we beelden van. Op de boerderij deden ze goede zaken, de Rajneeshees importeerden spullen, maar verkochten ook veel producten. Hun stijl veranderde zeker toen ze naar Amerika gingen, niet zozeer op het gebied van kleur, maar de kleding raakte verwesterd. Je zag veel meer jeans bijvoorbeeld. Een van mijn favoriete ontdekte feiten is dat Levi’s een exclusief contract had met de Rajneeshees; je mocht alleen maar oranje spijkerbroeken van Levi’s dragen.

Wat is het gekste verhaal dat je hebt gehoord maar dat niet in de serie is gekomen?
We hadden een onderdeel wat we ‘een dag in het leven’ noemden, waarin we sannyasins vroegen naar het leven op de boerderij. Hun antwoorden waren zo mooi, eigenlijk omdat ze heel gewoon waren. Ze vertelden over hun ochtendroutine en hun werk op hun afdeling. Je voelde in hun verhalen de kracht van gemeenschap die ze daar voelden. En ik weet niet of je wel eens gehoord hebt van Curtis Sliwa (een conservatieve Amerikaanse radiodeejay) maar hij vloog in de jaren tachtig naar Portland om de oorlog aan te gaan met Sheila op de boerderij. Hij was de oprichter van de groep Guardian Angels (een groep aan burgerwachten). We hebben fantastisch beeldmateriaal van hem wanneer hij de strijd aangaat met Sheela, wat de serie niet heeft gehaald.

Denk je dat ze zichzelf teveel hebben gefilmd? Het is 2018 en zelfs ik heb niet zoveel beeldmateriaal over mijn eigen leven.
Ze waren zeker voorlopers op dit gebied. Ze geloofden in de kracht van massamedia. Ook filmden ze alles wat er gebeurde bij Rajneeshpuram, wat eigenlijk het heilige land van de beweging was, en stuurden de videobanden naar de verschillende gemeenschappen over de hele wereld. De cultaanhangers geloofden ook dat ze aan de vooravond stonden van het transformeren van het bewustzijn van de planeet. Daarom wilden ze dit grote experiment vastleggen. We mogen ons gelukkig prijzen dat dit beeldmateriaal er nog steeds is.

Is er genoeg materiaal voor een tweede seizoen?
Dat is moeilijk te zeggen. Het is een heel interessant proces geweest. Na de première op een filmfestival gebeurde er niet zoveel, maar Netflix is een wereldwijd fenomeen waarmee je veel mensen bereikt. We kregen een stortvloed aan nieuwe informatie, andere invalshoeken, dingen waarvan we geen weet hadden, en verschillende percepties over de gebeurtenissen op de boerderij. Het is fascinerend om allemaal door te lezen. Daar zitten we nu middenin – alles doorlichten en kijken of er iets tussen zit. Aan de andere kant hebben we zeseneenhalf uur de tijd gehad om ons verhaal te doen. We zijn nu aan het uitzoeken of we meer nodig hebben.

Je kunt een andere cult zoeken?
Dat hebben we vaker gehoord inderdaad. Het voelt wel alsof we aan het begin staan van een golf van andere grote verhalen over cults, kijk maar naar de Heaven’s Gate podcast en de serie Waco. Ik denk dat er nog meer zullen volgen.

Dit artikel verscheen eerder op i-D US.

Tagged:
cults
Interview
Netflix
Mode
Ma Anand Sheela
wild wild country