deze film portretteert nog altijd krachtig de liefde tussen zwarte mannen

Tijdens de aidscrisis in de jaren tachtig belichtte ‘Tongues Untied’ de intimiteit, liefde en verlangens van zwarte homomannen.

door Jason Okundaye
|
18 oktober 2019, 9:33am

In 1989 kwam de film Tongues Untied uit. In de dertig jaar hierna zijn er maar weinig andere queerfilms geweest die de weerstand tegenover seksuele en raciale spanningen met zoveel energie hebben kunnen vastleggen.

De documentaire ging over de aidscrisis in de jaren tachtig, die veel zwarte homomannen trof, en het feit dat er amper maatregelen tegen werden getroffen. Na de seksuele revolutie van de jaren zestig voelden mensen zich nog seksueel bevrijd, maar de aidscrisis luidde een nieuwe, conservatieve periode in. Seksualiteit werd opnieuw gereduceerd tot een zondige uitwisselingen van lichaamssappen – sekstherapeut Theresa Crenshaw stelde in 1987 dan ook dat “de seksuele revolutie voorbij was”. Queers, mensen van kleur, sekswerkers en transgender personen werden beschouwd als bedreiging voor de gezondheid van de witte, heteroseksuele meerderheid.

En toen kwam Tongues Untied uit, dat deze maand zijn dertigste verjaardag viert. De film, die geregisseerd werd door Marlon Riggs, liet zien hoe veelzijdig de wereld van de Amerikaanse, zwarte homoman was, aan de hand van dans, monologen, rap en poëzie van Essex Hemphill. Het werd afgewisseld met archiefbeelden van protestmarsen en politiegeweld. Je zag mannen die niet naar binnen mochten bij de juwelier omdat zwarte mannen “altijd dieven” zouden zijn, en als ze ook nog “signalen vertoonden dat ze gay waren” zouden ze geslagen worden.

Veel mensen hadden het idee dat zwarte homomannen besmet waren met hun eigen ras en seksualiteit; ze waren het symbool voor zondigheid en verval. Tongues Untied bracht daar intimiteit, liefde en passie tegenover. Toen de film uitkwam werd-ie vanuit de conservatieve hoek niet bepaald gewaardeerd, en werd er misbruik van gemaakt. De Republikeinse politicus Patrick J. Buchanan gebruikte fragmenten uit de film – die hij een mannen-orgie noemde – voor een politiek spotje waarin hij zijn rivaal George W. Bush in kwaad daglicht wilde stellen, schreef LA Times in 1992. Dat deed hij door vraagtekens te zetten bij de publieke financiering van deze “weerzinwekkende” vorm van kunst. Pornografisch kun je de film echter niet bepaald noemen – er zit alleen een scène in waarin twee mannen samen in bed liggen.

De film durfde de Amerikaanse regering voor het blok te zetten, en duidelijk te maken dat iedereen die zich niet uitsprak over de crisis rondom zwarte homomannen medeplichtig aan hun dood was. Riggs deed dat wel, niet alleen door deze verwaarlozing aan de kaak te stellen, maar ook door te laten zien hoe onze levens eruitzagen – hoe we dansten en lachten.

Wat Tongues Untied ook sterk maakte, was de manier waarop het de zwarte homocultuur verkende, door gangbare gebruiken onder de loep te nemen. Op een gegeven moment krijg je een “snap-les voor beginners” van het Institute of Snap!thology – met je vingers knippen. Al is een goede snap veel meer dan dat, net zoals voguen ook meer is dan alleen dansen. Of een snap geslaagd is hangt af van de precisie, tempo, plaatsing en evenwicht. Dit soort dingen raken meestal verloren op een soortgelijke manier als taalgebruik, of worden juist overgenomen door andere culturen.

De film liet geen expliciete seks zien, maar dat betekende niet dat Riggs ook helemaal geen aandacht schonk aan seks en intimiteit tussen zwarte mannen. Bijvoorbeeld hoe ze destijds gebruikmaakten van sekslijnen – een soort Grindr avant la lettre. Tegenwoordig worden homo’s vaak onderverdeeld in groepen als bears, twinks en otters, maar omdat zwarte mannen zich daar lang niet altijd in thuis voelen, houden ze er andere definities op na. In de film worden manieren waarop zwarte mannen zich tot elkaar aangetrokken voelen omschreven als ‘Black Chat’, ‘Banjee-Boy’ en ‘versatile Butch-Queen’. Hoewel je best kunt stellen dat het problematisch is om mensen in hokjes te plaatsen op basis van uiterlijk en seksuele geaardheid, laat deze scène wel mooi zien hoe er binnen de zwarte homogemeenschap wordt gepraat over seks en aantrekkingskracht.

1571059898278-thumb_56_1680_0_0_0_auto

Ook dertig jaar later vind ik de boodschap dat zwarte mannen van zwarte mannen moeten kunnen houden nog erg op zijn plaats. Ik word er gelukkig van om te zien hoe zwarte mannen van elkaar houden – omdat liefde iets moois is, maar ook omdat dit het soort liefde is dat bedreigd en tegengewerkt werd.

Deze boodschap kwam in een tijd waarin het voor zwarte mannen dodelijk kon zijn om elkaar lief te hebben. Bij een intieme scène tussen twee mannen is ondertussen de stem van dichter Essex Hemphill te horen: “Nu zijn we, tijdens de seks, ons leven niet zeker. Er zou een klein gat in het condoom kunnen zitten, een dodelijk lek.” Die zinnen zijn me altijd bijgebleven, omdat Essex zo treffend verwoordt welke risico’s er met seks gepaard gaan. We associëren seksueel genot nog altijd met ziektes en de dood.

Zelf ben ik geboren in 1997, en een jaar na mijn geboorte pleegde de Britse homoseksuele voetballer Justin Fashanu suïcide nadat hij werd lastiggevallen door homofobe media. Dat kwam persoonlijk aan: hij was jarenlang de enige zwarte man waarvan ik wist dat hij homo was, en ik zag hem als voorbeeld. Ik dacht dat ik net zoals hem zou eindigen.

Nadat ik Tongues Untied voor het eerst had gezien voelde ik me verdrietig. Ik had de mensen die in de docu voorkomen opgezocht en was erachter gekomen dat ze allemaal vroegtijdig waren gestorven, vooral als gevolg van aids. Ik vind het moeilijk om te zien hoe er vandaag de dag wordt omgegaan met jonge, zwarte homomannen – denk bijvoorbeeld de Democratische fondsenwerver Ed Buck, die hen mee naar huis nam en ze overdoses meth gaf, waarna ze stierven.

Als ik naar Moonlight kijk, of de zwarte homoseksuele relaties in Pose en Empire, lukt het me beter om een toekomst voor me te zien die Marlon Riggs en Essex Hemphill voor ogen hadden, maar zelf niet meer konden meemaken – een toekomst waarin liefde tussen twee zwarte mannen gewoon mogelijk is, en ze samen gelukkig oud konden worden.

Dertig jaar na Tongues Untied levert het gemengde gevoelens op om stil te staan bij de vitaliteit en het uithoudingsvermogen van zwarte homomannen. De uitdagingen waar we voor staan voelen nog altijd niet ver verwijderd van wat je in de film kunt zien. Wat de zwarte queergemeenschap uit de film zou kunnen halen is een radicale liefdesboodschap – die in je kunt terugvinden in het collectieve protest, in de armen van een andere man of de lessen van iemand die ouder is. Liefde is altijd de manier geweest om je een weg te banen door een vijandige omgeving. Zolang we kwetsbaar blijven, zullen we ook op elkaar aangewezen zijn. Liefde tussen zwarte homomannen ging toen, en gaat nog steeds, over het redden en laten voortbestaan van onze levens. De film moedigt aan om deze taak op je te nemen.

Aan het eind is de inmiddels overleden schrijver Joseph Beam te horen: “Zwarte mannen die van zwarte mannen houden. Een oproep tot actie. Een erkenning van onze verantwoordelijkheid. We zorgen voor onszelf, terwijl de nachten koud en stil worden. Op deze dagen zijn de nachten koudbloedig en echoot de stilte medeplichtig mee.”

Tagged:
queer
lhbtq
Cultuur
tongues untied