Lisetta Carmi, I travestiti, Genua, 1965-1971, eigendom Galleria Martini & Ronchetti

een intiem kijkje in de italiaanse lhbt-gemeenschap van de jaren zestig

De serie 'I travestiti' van fotograaf Lisetta Carmi wordt vaak in één adem genoemd met het werk van Nan Goldin.

door Sarah Moroz
|
11 december 2018, 12:21pm

Lisetta Carmi, I travestiti, Genua, 1965-1971, eigendom Galleria Martini & Ronchetti

Lisetta Carmi werkte achttien jaar lang als fotograaf, van 1960 tot 1979. Haar werk bestond uit het vastleggen van gemarginaliseerde gemeenschappen in de jaren vijftig, zowel in Italië als daarbuiten. Daarbij schuwde ze socio-politieke taboes niet. Haar foto's hadden iets ongelofelijks scherps: in het huidige tijdsbestek waarin de culturele discussie over genderidentiteit alsmaar complexer wordt, beleeft haar serie I travestiti weer een heropleving. De rauwe eerlijkheid waarmee ze haar subjecten benaderd zorgt ervoor dat haar werk in een adem genoemd wordt met dat van Christer Strömholm en Nan Goldin. Momenteel is een overzicht te zien in het Museo di Roma in Trastevere in Rome. De tentoonstelling bestaat uit maar liefst 150 werken, waarvan vele nog nooit eerder gepubliceerd zijn.

Carmi werd geboren in 1924 geboren in Genua, in een intellectueel Joods gezin. Nu, op haar 94ste, staat is ze nog altijd even scherp en levenslustig. Voordat ze fotograaf werd, was ze succesvol concertpianist en docent. Later werd ze een volgeling van guru Babji Mahavat Himalaya, die ze in Jaipur ontmoette, en die haar inspireerde een ashram te stichting in Puglia. Hoewel haar fotografie lange tijd over het over gezien werd, beleeft het nu een ware opleving; er werd een film over haar gemaakt in 2010, die op de 67ste editie van het internationale filmfestival in Venetië werd getoond "Lisette Carmi, un anima in cammino,” en haar foto's zijn meerdere malen geëxposeerd geweest, inclusief de groepsexpositie “Female identity through the images of five Italian photographers, 1965-1985” die nu te bezoeken is in het Centro Pecci.

Lisetta Carmi, I travestiti , 1965-1971, courtesy Galleria Martini & Ronchetti.
Lisetta Carmi, I travestiti , 1965-1971, eigendom Galleria Martini & Ronchetti.

Wie in het archief van de fotograaf duikt ontdekt een breed spectrum aan onderwerpen, die ze allemaal op pionierende wijze wist te tackelen. Zo maakte ze een reportage over lilliputters in Genua – waar ze toegang tot kreeg door te doen alsof ze familie was van een havenarbeider – en scheen ze licht op de miserabele arbeidscondities van havenwerkers. De gemeente van Genua gaf haar opdracht ziekenhuizen te documenteren, waar ze de geboorte van een kind op adembenemende, onverbloemde wijze wist vast te leggen – een ware lofzang op het vrouwelijk lichaam. Verder portretteerde ze iconen uit de 20ste eeuw, zoals dichter Ezra Pound, kunstschilder Lucio Fontana en psycho-analyticus Jacques Lacan, en nog een hele bups andere Italiaanse intellectuelen en creatievelingen. Ook documenteerde ze haar verre reizen naar Afghanistan, Ierland, Latijns-Amerika, Nepal en Israël.

Deze intieme serie van Genua's cross-dressers echter, is misschien nog wel het opmerkelijkst. Op oudejaarsavond in 1965 werd ze uitgenodigd voor een feestje van de lhbt+-gemeenschap. Nadien raakte zij bevriend met een select groepje en deelde ze intieme momenten van hun alledaagse bestaan. "Zij was de eerste die de lhbt+-gemeenschap van Italië documenteerde," schrijft Roxana Marcoci, hoofdcurator fotografie van het MoMA. De curator was ontroerd door de manier waarop Carmi de ervaringen van de gemeenschap wist te kadreren en citeerde daarbij de woorden van de fotograaf zelf: “Dankzij [de transgemeenschap] leerde ik mezelf te accepteren. Als kind keek ik op tegen mijn broers, Eugenio en Marcelo, en wilde ik een jongetje zijn. Ik wist al jong dat ik niet wilde trouwen en wees traditionele vrouwenrollen opgelegd door de maatschappij af. Door mijn omgang met de deze vrouwen ging ik dieper nadenken over het recht op zelfbeschikking."

Lisetta Carmi, I travestiti, 1965-1971, courtesy Galleria Martini & Ronchetti
Lisetta Carmi, I travestiti, 1965-1971, eigendom Galleria Martini & Ronchetti.

Carmi legde de vrouwen met een tedere blik vast, bevrijd van vooroordelen en zonder zich te verliezen in voyeurisme. Genderidentiteit was beslist nog geen onderwerp van gesprek in die tijd; het werd slechts in wetenschappelijke studies beschreven. Desalniettemin werd Carmi nooit klinisch. Ze verleende waardigheid en schoonheid aan de gemaskeerde realiteiten van sekswerk. Ze normaliseerde de handelingen van vrouwen die zich optutten, make-up aanbrengen voor de spiegel, vriendschappelijk tegen elkaar aanleunen in momenten van rust – en onthulde zo een eigen soort sensualiteit.

Eerder dit jaar ging in Galerie Antoine Levi in Parijs de expositie Below the Mantle van start, waarbij de kleurrijke foto’s van Cami te zien waren. De Franse kunsthistoricus Bertrand Prevost schreef een deftig stukje tekst bij de serie. Hij schreef over de schilderachtige benadering van haar foto’s die hij vergeleek met een moderne versie van ‘Venus à sa Toilette’. “De doordachte composities, de sierlijke houdingen en de filmische belichting doen me denken aan het werk van kerkelijke schilders. Carmi wist "een ongewone Caravaggesque sfeer' weer te geven," stelde Prévost vol bewondering vast, en vergeleek verder haar werk met iconische taferelen zoals 'La Grande Odalisque' van Ingres en ‘Olympia' van Manet.

Lisetta Carmi, I travestiti , Genova, 1965-1967, courtesy Galleria Martini & Ronchetti.
Lisetta Carmi, I travestiti, 1965-1967, eigendom Galleria Martini & Ronchetti.

Toch zag Cami zichzelf minder als kunstenaar en meer als een antropoloog: ze vond het belangrijk om gemeenschappen te documenteren die het verdienden om te worden vertegenwoordigd. “Haar beelden doen je denken aan bepaalde schilderijen,” geeft Giovanni Battista Martini toe, die de Carmi-show in Rome cureerde. “Maar als je dat tegen haar zegt, is ze het er absoluut niet mee eens,” lacht hij. “Ze heeft nooit iemand gevraagd om voor haar te poseren. Ze wilde altijd eerlijk zijn. Ze zei: ‘Ik wilde de werkelijkheid vastleggen’.” Ze wilde met haar foto’s het bewustzijn van de mens vergroten: “Ze maakte problemen voor het publiek zichtbaar,” zegt Martini. “Voor haar was een boek de makkelijkste manier om een licht te schijnen op een realiteit die anders verborgen bleef.” Maar Cami had moeite om een uitgever te vinden – de provocerende aard van de beelden in ultraconservatief Italië waren moeilijk aan de man te krijgen – en toch publiceerde ze haar werk in 1972. Maar boekenwinkels wilde haar werk niet promoten omdat ze het thema als beschamend en schandalig zagen. Zelfs vandaag de dag is Italië nog niet zo progressief als verwacht werd. Er zijn in het land nog steeds geen anti-discriminatiewetten met betrekking tot seksuele geaardheid of genderidentiteit.

Maar het documentairachtige werk van Carmi doet niets af aan de esthetische impact van de beelden. Sterker nog, je zou kunnen zeggen dat het benadrukken van de schoonheid van een gemarginaliseerde identiteit het zelfs nog zinvoller maakt. "Ze werden niet afgeschilderd als een 'fenomeen', maar als mensen,” zei Martini over hoe Carmi de transgemeenschap neerzette. Ze heeft met succes de transgemeenschap laten zien zoals ze zelf gezien wilde worden."

Lisetta Carmi, I travestiti, 1965-971, courtesy Galleria Martini & Ronchetti.
Lisetta Carmi, I travestiti, 1965-971, eigendom Galleria Martini & Ronchetti.
Lisetta Carmi, I travestiti (Renée con un'amica), courtesy Galleria Martini & Ronchetti.
Lisetta Carmi, I travestiti, eigendom Galleria Martini & Ronchetti.
Lisetta Carmi, I travestiti, La Novia, Genova,1965/1967, courtesy Galleria Martini & Ronchetti.
Lisetta Carmi, I travestiti, La Novia, Genova, 1965-1967, eigendom Galleria Martini & Ronchetti.
Tagged:
italie
lisetta carmi