2001 A Space Odyssey © Warner Bros. Entertainment Inc 

hoe stanley kubrick mode gebruikte om zijn filmwerelden te creëren

In films als The Shining en Barry Lyndon liet de filmmaker zien een vlijmscherp oog voor kostuums te hebben.

door Liam Hess
|
13 mei 2019, 1:56pm

2001 A Space Odyssey © Warner Bros. Entertainment Inc 

Denk aan The Shining en je ziet de lichtblauwe jurkjes voor je van de demonische tweeling in de lege hotelgangen. Denk aan A Clockwork Orange en meteen zie je Alex DeLarge en zijn maten in witte overalls en bolhoeden door de Londense straten struinen. Denk aan Barry Lyndon en je ziet weelderige galajurken, gevederde hoeden en zorgvuldig nagemaakte soldatenuniformen.

Stanley Kubrick stond altijd bekend als iemand die zichzelf keer op keer opnieuw uit wist te vinden, en van alle markten thuis was: van dystopische horror tot oorlogsepos tot politieke satire. Maar zijn vlijmscherpe oog voor kostuums is een stuk minder belicht geweest. Tot nu althans, aangezien zijn samenwerkingen met art directors en kostuumontwerpers de rode draad vormen van de nieuwe tentoonstelling van het Design Museum in Londen.

“Dat Kubricks relatie met mode tot nu toe grotendeels over het hoofd is gezien, zegt misschien ook iets over de masculiene filmnerdwereld.”

“We waren er vooral geïnteresseerd in zijn processen, hoe alles gemaakt werd,” zegt Adrienne Groen, de assistent-curator van de tentoonstelling. “Het ging ons niet om het film als eindproduct, maar om de mensen met wie Kubrick heeft samengewerkt.” Dat laten ze heel gedetailleerd zien: zo had Kubrick een bijzonder vruchtbare werkrelatie met kostuumontwerper Milena Canonero, die de kostuums verzorgde voor Barry Lyndon, A Clockwork Orange en The Shining, en liet zien net zo veelzijdig te zijn als de filmmaker zelf.

Stanley Kubrick during the filming of Killer’s Kiss (The Tiger of New York, USA 1955). © Metro-Goldwyn-Mayer

Stanley Kubrick tijdens het filmen van Killer’s Kiss (The Tiger of New York, USA 1955). © Metro-Goldwyn-Mayer

“Veel mensen zeggen dat Kubrick bij elke stap van zijn films betrokken was, en dat was ook zo, maar hij werkte ook met goede mensen, die hij veel vrijheid gaf,” zegt Groen. “Mensen als Milena gaven er echt hun eigen draai aan.”

Ook Kubricks relatie met de legendarische kleermaker Hardy Amies wordt belicht, met wie hij samenwerkte voor 2001: A Space Odyssey. Voor de outfits van de bemanning en passagiers van het ruimteschip liet hij zich inspireren door de modcultuur en de ruimtevisioenen van André Courrèges en Pierre Cardin uit de jaren zestig. Hij kreeg de opdracht om iets te creëren wat tientallen jaren erna nog steeds futuristisch zou aanvoelen. “Kubrick was met 2001 op zoek naar iets wat tijdloos was,” zegt Groen.

Dat Kubricks relatie met mode tot nu toe grotendeels over het hoofd is gezien, zegt misschien ook iets over de masculiene filmnerdwereld. Kubrick was immers heel precies, op het obsessieve af. Dat wordt ook benadrukt in het design van de tentoonstelling, wat het werk is van grafisch ontwerper Marina Willer. In de eerste ruimte hangen schermen, die je in 360 graden-beelden een inkijkje geven in zijn beroemde eenpuntsperspectieven.

Barry Lyndon, directed by Stanley Kubrick (1973-75; GB/United States). The Chevalier de Balibari (James Magee). © Warner Bros. Entertainment Inc.
Barry Lyndon © Warner Bros. Entertainment Inc

Kubricks perfectionisme is overal in terug te zien: om ervoor te zorgen dat Shelley Duvall bang tegen Jack Nicholson zou schreeuwen en hem met een honkbalknuppel zou bedreigen, waren bijvoorbeeld 127 takes nodig. En toen hij met Hardy Amies ging werken voor de kostuums, zei hij dat hij er alles over wilde leren – van de eerste schetsen en stoffen tot de allerlaatste knoop.

Kubrick heeft ook veel research gedaan voor zijn nooit voltooide epos over het leven van Napoleon – zoveel zelfs dat er meer dan twintig assistenten nodig waren om alles bij elkaar te zoeken voor de tentoonstelling. Dit onderzoek heeft Kubrick dan wel nooit kunnen gebruiken voor een Napoleon-film, maar het speelde wel een rol in zijn meest fantastische prestatie wat kostuums betreft: Barry Lyndon.

In deze film, gebaseerd op een roman van William Makepeace Thackeray, bracht hij het achttiende-eeuwse Europa tot in de kleinste details tot leven. Marisa Berenson speelde de rol van Lady Lyndon, een mannequinachtige vrouw met gevederde hoeden en jurken met ruches. In de tentoonstelling is een etalage gewijd aan de prachtige jurken en geklede jassen, waarvoor Milena Canonero haar eerste Oscar voor kostuumontwerp kreeg. Ook is het enorme vooronderzoek te zien, waarmee Kubrick ervoor zorgde dat elk detail precies klopte.

The Shining, directed by Stanley Kubrick (1980; GB/United States). Grady (Philip Stone) and Jack Torrance (Jack Nicholson). Still image. © Warner Bros. Entertainment Inc.
The Shining © Warner Bros. Entertainment Inc

“We hadden geluk, want Kubricks hele archief bevindt zich in Londen,” zegt Groen. “In deze tentoonstelling laten we er delen van zien, maar het is slechts het topje van de ijsberg. Dat kun je vooral zien aan een film als Barry Lyndon. In het archief staat honderden dozen met bladzijden uit kunstbladen, kunstgeschiedenisboeken en alles over de achttiende eeuw. Dan hebben we het niet alleen over een jurk of de snit van een jas, maar over hele specifieke details, zoals hoe iemand zich scheert. Als je die dozen bekijkt, zie je precies waar hij geïnteresseerd in was. Het ging er niet alleen om wat men droeg, maar ook hoe dat samenhing met de hiërarchie in de samenleving.”

Mode was voor Kubrick een belangrijk middel om zijn verhalen mee te vertellen, laat de tentoonstelling zien. “Hij koos ook niet zomaar kostuumontwerpers die gewoon iets voor een film deden,” zegt Groen. “Ze ontwierpen hele tijdperken, die stuk voor stuk heel authentiek waren.”