Hoe de mode-industrie het lichaam van de jonge vrouw beïnvloedt

Het debat over het lichaamsbeeld was nooit zo gaande als nu. We blikken terug naar de Beauty Issue van i-D uit 1993, waarin Avril Mair het effect van de mode-industrie op de lichamen van jonge vrouwen en mannen bespreekt.

|
nov. 19 2014, 7:58am

"Ik haat mezelf iedere keer, maar ik kan niet stoppen. Ik zou willen dat ik dat kon." Na elke maaltijd geeft Fiona over. Het is gênant om met haar naar restaurants te gaan, want halverwege de maaltijd excuseert ze zichzelf en gaat ze voor een geruime tijd naar het toilet. Thuis eet ze de hele koelkast leeg en brengt ze de rest van de avond door op het toilet. Als je naar haar kijkt zou je het nooit kunnen raden; ze is een mooie meid, met een goed figuur, hoewel ze soms zegt dat ze wat wil afvallen. Maar haar lichaam lijdt; haar tanden worden slecht van het maagzuur, haar huid wordt slecht omdat ze niet de vitamines opneemt die ze nodig heeft en soms hoest ze bloed op omdat haar maagwand is beschadigd van al het overgeven.

Fiona heeft boulimia, en net als Fiona lijden ongeveer 3.5 miljoen vrouwen in Engeland aan een eetstoornis. Statistisch gezien is dit choquerender dan het aids- en hiv-probleem, maar het algemene bewustzijn rondom eetproblemen is nog steeds erg laag. Want alle vrouwen zijn toch op dieet? Vinden ze het niet gewoon fijn om op dieet te zijn? Alle vrouwen moeten toch op dieet? Vrouwen hebben de neiging om vet op te slaan. Vrouwen zijn zo met zich zelf bezig… Niemand stoort zich aan de statistieken die laten zien dat elk jaar duizenden vrouwen sterven aan zelf aangerichte lichaamsmishandeling. De Britse media realiseerden zich pas dat dit probleem bestond nadat Prinses Di had toegegeven dat ze een eetstoornis had. In tegenstelling tot aids of kanker, waaraan farmaceutische bedrijven geld verdienen door er geneesmiddelen voor te ontwikkelen, is er geen commerciële winst in het begrijpen van eetstoornissen. Het zijn geen toestanden die met medicatie kunnen worden opgelost, ze zijn niet glamorous en vinden zelden hun weg naar de pers. Maar ze bestaan wel en veroorzaken verschrikkelijke ellende bij talloze vrouwen.

Eten is bij vrouwen verbonden aan de fetisjen rondom de vrouwelijke vormen: door de hele Westerse geschiedenis heen - van de mythologie van de oudheid tot kunst uit de Renaissance en moderne advertenties - is het vrouwelijk lichaam beschouwd als een schoonheidsobject. Hierdoor zijn vrouwen continu bezig met de effecten van de cultureel opgelegde maatstaven die leiden tot onzekerheden over het lichaam. Het beeld van haar eigen lichaam komt tot stand door de vergelijkingen die ze maakt met de uitvergrootte beelden van vrouwen om haar heen op billboards, televisie, in films, tijdschriften en kranten. Ze wordt belaagd door berichten die aanspraak doen op haar lichaam als gebrekkig en aandacht behoevend, en door de dagelijkse aanvallen van de dieet- en beautyindustrie die financieel afhankelijk zijn van haar onzekerheden. Een consumentenmaatschappij waarin het lichaam van de vrouw wordt gebruikt om producten te verkopen en tegelijkertijd wordt gepresenteerd als het ultieme handelswaar, creëert allerlei soorten problemen omtrent het lichaamsbeeld.

In het afgelopen decennium hebben vrouwen de machtsstructuur doorbroken, maar groeiden eetstoornissen toch als nooit te voren. Voor vrouwen is het gevoel van dik zijn een metafoor voor machteloos zijn: hun nieuw verworven succes in de openbare ruimten stond in scherp contrast met hun verwarring op privégebied. Anorexia, wat letterlijk zelf opgelegde uithongering is, is waarschijnlijk een van de meest dramatische gevolgen van de culturele obsessie met het onder controle houden van het lichaam. Boulimia, normaal eten (of overeten) om het er vervolgens weer uit te gooien door over te geven, maakt het mogelijk om een schijnbaar normaal leven te leiden terwijl iemand in werkelijkheid niet kan omgaan met de eisen van het alledaagse eten. Maar het zijn niet alleen de vrouwen die uiteindelijk het slachtoffer worden van eetstoornissen die zich zorgen maken over hun lichaam; in een onderzoek uit 1984 door Glamour, vertelde 33.000 vrouwen dat ze liever ongeveer 7 kilo wilden afvallen dan elk ander doel te behalen. Steeds meer vrouwen hebben meer geld, invloed, mogelijkheden en wettelijke erkenning dan ooit te voren, maar hun eigenwaarde lijkt in realiteit lager te zijn dan die van hun onderdrukte oma's. "We bevinden ons in het midden van een gewelddadige stagnatie tegen feminisme, die beelden van vrouwelijke schoonheid als een politiek wapen tegen vrouwelijke vooruitgang gebruikt", schrijft Naomi Wolf inThe Beauty Myth (1992). "De ideologie van schoonheid is de enige oude vrouwelijke ideologie die vrouwen nog steeds weet te domineren, nadat zij na de tweede golf van feminisme eigenlijk vrij zouden moeten zijn." Machtige industrieën - de 33-biljoen-dollar-per-jaar-wereldwijde dieetindustrie, de 20-biljoen-dollar-per-jaar-wereldwijde cosmetica-industrie, de 3000-miljoen-per-jaar-wereldwijde plastischechirurgie-industrie - danken hun bestaansrecht aan het geld van de bewuste en onbewuste zorgen van de vrouwen.

Bedrijven die afslankproducten produceren buiten niet alleen de onzekerheid van vrouwen uit, maar zouden volgens Mary Evans Young, een psychotherapeute en oprichtster van de Diet Breakers (een anti-dieetcampagne) ook moeten worden vervolgd met het oog op de merkenwet. Ondanks het feit dat 90 procent van de vrouwen op een bepaald punt in hun leven op dieet zal gaan, werken deze diëten voor een grote meerderheid - 90 procent - niet. "Samen met de media en de mode-industrie, heeft de machtige dieetindustrie een kunstmatig probleem gecreëerd dat heeft geleid tot het feit dat een meerderheid van de vrouwen in Engeland denkt dat zij op dieet moet", zegt Young. Ze richtte de anti-dieetcampagne in 1992 op nadat ze de zaak van een 15-jarig meisje had gelezen die zelfmoord had gepleegd omdat ze maat 42 had. Een extra trigger voor Young waren de hoog gepositioneerde vrouwen met wie zij had gewerkt die meer tijd besteedden aan hun zorgen over dieet en uiterlijke verschijning dan aan hun carrière. Toen Diet Breakers een jaar bestond hadden al meer dan 4.000 vrouwen om hulp gevraagd.

Op elk willekeurig moment is de helft van de Britse vrouwen op dieet. De meeste van deze vrouwen leiden niet aan obesitas en willen ongeveer 5 kilo of minder kwijt. De dieetindustrie in Engeland is alleen al meer dan een miljard euro waard - geld wordt verdiend met trucs als plastic broeken die de vochtafdrijving stimuleren, pleisters die de stofwisseling versnellen en zakjes die worden leeg gesnoven om de drang naar chocolade onder controle houden. Per week wordt er in Engeland meer dan 75 miljoen euro uitgegeven aan maaltijden en drankjes met weinig calorieën, maar ondanks de groei in de verkoop van deze producten groeit het gemiddelde vetpercentage: vrouwen in de ontwikkelde Westerse wereld worden groter en breder dankzij een beter dieet en de effecten van de pil; de gemiddelde vrouw heeft maat 42 of groter. Het probleem is dat veel vrouwen die de afslankproducten gebruiken geen overgewicht hebben; een onderzoek van het Centraal Bureau voor Statistiek uit 1990 liet zien dat 36 procent van de vrouwen in Engeland overgewicht heeft dat de gezondheid beïnvloedt. Dus waarom wil 85 procent van de vrouwen afvallen? "De meeste vrouwen zijn niet op dieet voor hun gezondheid, maar omdat ze zich bedreigd voelen door de beelden uit de media die continu insinueren dat ongezond dun gelijkstaat aan succesvol en aantrekkelijk zijn", zegt Susie Orbach, schrijfster van boeken die gaan over de problematische relatie tussen vrouwen en eten, zoals Fat is A Feminist Issue en Hunger Strike.

In de laatste jaren zijn de ideeën over wat gewenste vrouwelijke lichaamsvormen zijn snel veranderd. Net zoals roklengtes elk jaar veranderen, verandert de huidige esthetiek van het vrouwelijke lichaam met de mode mee. Sinds de jaren zestig wordt de ideale vrouw steeds dunner en dunner en dunner. Maar hoewel toentertijd veel vrouwen misschien wel klaagden dat hun lichaam niet gelijk was aan het heersende ideaal, kan vandaag de dag geen enkele vrouw nog zeker zijn van het feit dat haar lichaam "goed" is - of die vrouw nou Linda Evangelista of Kate Moss is. Want het schoonheidsideaal is veranderd voor je er erg in hebt - geen perfecte babes als Naomi Campbell en Christy Turlington, maar juist ongekende schoonheden die niet aan de statistieken voldoen en hun uiterlijk niet aanpassen.

Is dit iets goeds? Weg van de onbereikbare glamour en op naar individualiteit? Misschien niet. Cindy Crawford had tenminste nog een maat die bereikbaar was met sporten, maar Kate Moss? Niemand kan dat pre-puberale maatje bereiken met diëten. Cindy Crawford zag er nog slim, sterk en seksueel uit: Kate lijkt hulpeloos, kwetsbaar en onschuldig. Deels is de val van de supermodellen veroorzaakt door het feit dat zij teveel macht hadden - ze lieten dat weten en kwamen niet uit bed voor minder dan 10.000 dollar. Ze stonden misschien mijlenver van de gemiddelde vrouw af, maar ze waren op z'n minst wel een vage indicatie van hoe vrouwen eruit konden zien. Nu zijn ze gedumpt voor een voorkeur naar onderontwikkelde 18-jarigen. Linda Evangelista is meer dan 6 kilo afgevallen om bij te blijven - ze weet dat haar carrière voorbij is als ze niet aan de super dunne look voldoet. Dus is er dan nog hoop voor gewone vrouwen?

Niet echt schrijft Julie Burchill in The Mail On Sunday: "Het afzetten van de supermodellen is niet een bevrijdende stap in de richting van acceptatie van vrouwen zoals ze zijn, maar gewoon een andere variatie op het eeuwenoude liedje; mannen ruilen oudere modellen - letterlijk - in voor het model van dit jaar. Cindy en co waren overduidelijk vrouwen, met buiken, borsten en heupen, die op een slimme manier het beste maakten van wat ze hadden; jij kan ook deze look bereiken door hard te werken. Daarentegen kan alleen anorexia je eruit laten zien als Kate Moss." Het geldt niet alleen voor modellen; tegenwoordig heeft geen enkele vrouw nog het juiste lichaam dat meer dan twee seizoenen meegaat. Hoe het schoonheidsideaal ook verandert - rondingen, geen rondingen, fragiel of fit - het is altijd goed gedefinieerd en strak en het is de taak van de vrouw om hier aan te voldoen.

Tussen 1965 en 1981 verminderde de verkoop van Britse vrouwentijdschriften van 55.3 miljoen naar 40.4 miljoen exemplaren per jaar. Hun traditionele grip werd losser door de swingende jaren zestig en de bevrijdende jaren zeventig, wat betekende dat vrouwen niet meer wilden lezen over het perfectioneren van het huishouden. Het enige wat nog over was, was het lichaam, en dus gingen tijdschriften zich richten op het perfectioneren hiervan. Artikelen over diëten in de populaire pers stegen van 60 in heel het jaar 1979 naar 66 in de maand januari in 1980. In 1984 stonden er 300 dieetboeken op de schappen.

Het maakt niet uit hoeveel "feministische" uitingen er worden geplaatst door de tijdschriften, lichaamsfascisme wordt versterkt door de advertenties, de modespreads en de beautypagina's - "Leer om van je dijen te houden" kondigt de cover van Cosmopolitan aan, om daarnaast vervolgens een onmogelijk slank model met maatje nul af te beelden.

Dr Sarah Grogan van Manchester Metropolitan University zag hoe in een onderzoek het zelfvertrouwen en zelfbeeld van de onderzochte studenten slechter werd wanneer zij oog in oog kwamen te staan met foto's van modellen uit tijdschriften. Dit suggereert dat de media anorexia en boulimia kunnen versterken en misschien zelfs de oorzaak van deze ziektes kunnen zijn. Met deze bevindingen in gedachten lanceerde de Women's Environmental Network een campagne waarin chocoladefabrieken werden bekritiseerd omdat ze zich richtten op vrouwen, ondanks de "voorname" rol van chocolade in eetstoornissen en de cyclus van "onzekerheid en zelfverafschuwing" die ontstaat door het constante diëten. Reclames als die van Cadbury's Flake en Galaxy verbinden chocola aan sensualiteit en een slank en mooi lichaam, maar wat ze verkopen is "datgeen dat verboden en gevaarlijk is en te allen tijde moet worden vermeden als je mooi wilt worden". In een poging om fabrikanten over te halen om hun producten eerlijker te promoten, zegt WEN-woordvoerster Cat Cox dat het "belachelijk" is dat terwijl het aantal mensen met een eetstoornis drastisch groeit, adverteerders steeds dunnere modellen gebruiken om hun producten te promoten. In de laatste 10 jaar is het gewicht van modellen gezakt van 8 procent naar 23 procent onder het gemiddelde gewicht van vrouwen (Naomi Campbell weegt met haar 1.80 meter schijnbaar niet meer dan 45 kilo), maar toch worden ze beschouwd als "iconen van de hedendaagse schoonheid".

En nu zijn het niet langer alleen maar vrouwen. Adverteerders hebben de laatste jaren ontdekt dat het ondermijnen van het seksueel zelfvertrouwen bij beiden seksen werkt. Check Marky Mark in zijn Calvin Kleins - hoe kom je aan die buikspieren? Hoe komt je vriendje aan die buikspieren? Voel je je minderwaardig? Ja, dat is de bedoeling. Volgens Naomi Wolf is "door het gebruiken van beelden uit de mannelijke homoseksuele subcultuur de reclamewereld begonnen met het afbeelden van een mannelijke schoonheidsmythe". De dieetvoedselbedrijven richten zich nu ook op mannen - de laatste tv-reclame van Slimfast laat een zelfvoldane man in de dertig zien die enthousiast vertelt hoe zijn lichaam is verbeterd sinds hij de producten heeft ontdekt. Door op deze manier in te spelen op de onzekerheden van de man, zal ook dit uiteindelijk leiden tot dezelfde problemen die vrouwen in deze situatie kennen - er is al een groei in het aantal mannen dat lijdt aan eetstoornissen.

"Tegenwoordig maakt iedereen zich zorgen om hoe ze eruitzien", zegt Fiona. "Ik dacht eerst dat ik mijn lichaam kon veranderen en dat dan ook de rest van mijn leven zou veranderen. Het gebeurde niet. Dat zie ik nu, maar het is te laat om er nog iets aan te doen." Misschien is het voor ons allemaal, mannen en vrouwen, tijd om te zeggen dat het nu genoeg is.

Credits


Tekst Avril Mair
Uit i-D No. 117, The Beauty Issue, juni '93