Advertentie

een nuchtere kijk op het drama van de eeuw

Fotograaf Bas Lengemann vertrok met zijn vriendin naar een vluchtelingenkamp in Calais, om zelf te zien hoe de situatie is. Hij kwam terug met een indrukwekkend verhaal.

door Robin Alper
|
13 november 2015, 11:55am

De manier waarop de vluchtelingencrisis in de media wordt getoond, geeft sommigen het idee dat Europa massaal in beslag wordt genomen door woeste Syriërs. Fotograaf Bas Lengemann wilde weten wat er klopte van dat beeld. Bas is 26 jaar en student aan de HKU. Na een discussie met zijn vriendin over de mediaverslaggeving rondom de crisis, besloot hij dat ze zelf moesten kijken hoe het er daadwerkelijk aan toe gaat. Zo gezegd, zo gedaan; Bas en zijn vriendin vertrokken met de auto naar Calais om daar een bezoek te brengen aan het vluchtelingenkamp 'The Jungle'. Daar aangekomen kwam hij snel tot de de conclusie dat we minder dramatisch moeten doen, en dat een beetje humor geen kwaad kan.

Wij spraken met Bas over zijn fotoserie van The Jungle, zijn gesprekken met migranten, en de scheve manieren waarop Westerlingen met de situatie omgaan.

Waarom ben je onlangs naar Calais gegaan?
Ik had een gesprek met mijn vriendin, en dat liep nogal uit in een discussie. We hadden het over de media, en dat ze ons heel erg links of rechts sturen. We praatten er een tijdje over door en opeens dacht ik: wat lopen we nou te lullen, we hebben het nooit met eigen ogen gezien. Dat weekend wilden we al iets gaan doen, kamperen bijvoorbeeld, maar we hadden nog geen bestemming. Toen zeiden we: "waarom rijden we er niet gewoon naartoe?"

Hoe lang was je precies in Calais?
Ik ben er meerdere dagen geweest. We hebben twee trips gemaakt, en volgens mij ben ik nu acht keer het kamp ingegaan. Soms sliepen we 's nachts in de buurt op een camping of in de auto, dat lag er maar net aan. Eerst konden we nog in de tent slapen, maar over anderhalve maand willen we terug gaan, en dan is het daar te koud voor. Als je erover nadenkt is wat wij doen ook best krom; toen het koud werd gingen we in de auto slapen, maar de migranten kunnen nergens heen. Daar had ik het met de migranten ook over en dan zei ik: "wow, ik heb zoveel respect dat jullie het volhouden in die tenten hier, ik zou het echt niet kunnen."

Waarom ben je zo gefascineerd door migranten en deze sombere kant van Calais?
Bij het eerste bezoek vond ik de mensen niet zielig, en zo wil ik ze ook niet weergeven. Dat doen sommige media wel. We zijn er naartoe gegaan zonder reden en verwachtingen, in principe gewoon om te kijken. We gingen echt in gesprek met de mensen, en ik vond het gezellig. Ik kwam na dat eerste bezoek terug en ik kreeg van iedereen de vraag: "Hoe is het daar?" Tsja, het is eigenlijk gewoon gezellig, en best wel normaal ook. De situatie waarin de mensen zitten is natuurlijk niet te doen, dat is wel verschrikkelijk, maar wat ik merkte aan de manier waarop wij ze benaderd hebben en wij met ze om zijn gegaan, dat dat ze dus gewoon chill zijn. We zijn uit eten geweest, naar de film geweest, naar een club geweest. Het was heel gezellig, ook omdat wij ze gewoon als gelijken behandelden. We maakten grapjes en zij namen ons ook in de maling.

Hoe reageerden de mensen toen je ze wilde fotograferen?
Ik ben daar wel voorzichtig mee. Zeker de eerste keer heb ik mijn camera best veel in mijn tas gelaten. Er lopen daar super veel fotografen en journalisten rond, en dat schrikt heel erg af. Vooral Soedanese mensen vinden het totaal niet fijn als je ze fotografeert. Syriërs zijn daarwel iets flexibeler in. Maar ik wil sowieso niet zomaar een foto maken van iemand. Ik wil altijd eerst een goed gesprek hebben gehad met mensen voor ik vraag of ik ze op de foto mag zetten. Die mensen spreken over het algemeen goed Engels - daarom willen ze ook zo graag naar Engeland toe, want daar kunnen ze zich verstaanbaar maken en ze willen wel echt werken.

Ik zat een keer al drie uur lang met Syriërs te praten en een beetje te chillen, toen er een journalist aankwam. Hij vroeg of hij ze mocht interviewen en dat vonden ze prima. Ze zijn heel gastvrij en willen graag praten. Maar toen vroeg de journalist meteen: "Klopt het dat er IS-leden onder jullie zijn?" Bij de eerste vraag al! Maar dat gebeurt daar gewoon echt, en dat is eigenlijk ook wel een beetje waar dit project nu over gaat. Ik ben niet zozeer geschrokken van de omstandigheden, hoewel die wel erg zijn. Ik was meer onder de indruk van de menselijke en onmenselijke manieren waarop er met ze om wordt gegaan. Ik heb bijvoorbeeld gezien dat er een rij van twee uur wachten voor het eten was, en toen kwam er ineens een gloednieuwe BMW het kamp in gereden. De man zette z'n BMW neer, stapte eruit in zijn pak en maakte een foto van z'n BMW met die rij mensen op de achtergrond. Dat is natuurlijk heel gek. Dat soort dingen heb ik daar heel veel gezien. Ik was daar best wel van onder de indruk. Nu ben ik in het project zelf ook een beetje aan het kijken hoe ik dat soort typisch Westerse dingen kan integreren om te zien wat er dan gebeurt. Het is daardoor best wel grof misschien wat ik af en toe doe.

Je bent ook bezig met mode voor immigranten, kan je daar iets meer over vertellen?
Het is niet de bedoeling dat ze het uiteindelijk echt gaan dragen of dat het voor de verkoop wordt. Het is meer dat we er een boodschap mee willen overbrengen. Die boodschap heeft te maken met de vraag wanneer je iets kan maken en wanneer niet. Het zit een beetje tussen humor en kritiek in, dat is best een grijs gebied. Maar als het goed wordt aangepakt denk ik dat er een hele krachtige boodschap uit voort kan komen. Over anderhalve maand willen we het af hebben. Wat we naar buiten zullen brengen is niet de kleding zelf, maar meer een soort filmstills, waarin de kleren tot hun recht komen. Dit klinkt een beetje vaag nog, ja. Ik kan er nog niet alles over vertellen.

De composities en het lijnenspel in je foto's zijn heel opvallend. Hoe is die stijl tot stand gekomen?
Ik werk zelf alleen maar analoog, en ik werk met een middenformaat camera. Daarbij moet je heel erg de tijd nemen en constant het licht meten. Als je daar dan al zo mee bezig bent ga je ook heel erg op de lijnen letten. Ik neem vaker een foto niet dan dat ik hem wel neem. Ik ben bijvoorbeeld ook een keer mee geweest met vrachtwagens inruimen. We hadden een afspraak gemaakt met de fixer dat we om tien uur ergens zouden wachten op het kamp. Daar stonden we dan ook en hij was eigenlijk heel verbaasd, hij had verwacht dat we niet zouden komen. Van die hele trip heb ik wel foto's gemaakt, maar die vind ik zelf nog niet echt bruikbaar. Misschien dat ik ze ooit nog wel ga gebruiken, maar voor nu zijn ze te onscherp en bijna te romantisch. Dat wil ik ook weer niet.

Ik vind deze wel mooi. We kwamen hier aangelopen naar het kamp, en er kwam een migrant door het hek geklommen. Als je dit pad af gaat kom je volgens mij bij de tunnel naar Engeland, en de ferry's. Hij kwam daarvandaan terug gerend, en had het waarschijnlijk die nacht geprobeerd. Ik draaide me snel om en zag hem tegemoet komen rennen. Maar met mijn camera is dat best lastig om vast te leggen. De lijnen zijn goed uitgekomen. Dus dat vind ik best uniek.

Ik neem voor mijn foto's alle tijd. Ik heb hele lange gesprekken met de mensen daar gevoerd. De eerste keer heb ik wel drie of vier uur gepraat met de Syriërs, en er onstond daardoor een beetje een vriendschap. Ik ben zelf ook echt heel geïnteresseerd in de mensen. Een keer zei een hulpverlener tegen me: "Enjoying your holiday?" Ik kreeg daar echt kippenvel van en voelde me heel slecht, want dat is niet waarom ik daar wil zijn. Ik wil geen ramptoerist zijn, en zo schilderde hij me wel af. Ik dacht toen: wat doe ik hier nu nog? Maar mijn fixer zei me toen: "Luister, ik vind het juist heel chill dat jullie er zijn want jullie vertellen ook over de Nederlandse wetgeving en wat de situatie in Engeland is. Wij krijgen zelf namelijk ook niet alles mee." Ze vinden het fijn dat wij wel geïnteresseerd in ze zijn, want de hulpverleners zijn dat niet echt. De hulpverleners doen een beetje alsof de immigranten heel zielig zijn en alsof ze ze echt moeten helpen. Ik vind dat best wel dramatisch en daar houd ik helemaal niet van. Ik wil juist nuchter blijven. Ik neem de vluchtelingen ook gewoon in de zeik en dat doen zij ook bij mij. Dat geeft samen hele leuke situaties, en dat mag wel een keer.

Wij zien in de media alleen die trieste en negatieve kant van de vluchtelingen, zoals dat aangespoelde kindje.
Ja, aan de hand van die foto van dat aangespoelde kindje ben ik gaan nadenken over die kledingcollectie. De fotograaf ervan werd meteen van alle kanten aangevallen, en kreeg te horen dat hij dat niet kon maken, dat hij het kind had moeten optillen. Maar waarom zou je een dood kind moeten optillen? Dat is een beetje raar denk ik. Ik heb daar daarna heel veel discussies over gehad met mensen, ook over foto's die in het verleden al eens zo in het nieuws geweest zijn. Kevin Carter maakte bijvoorbeeld in 1993 een foto van een jongetje dat helemaal vermagerd was, waarbij er op de achtergrond een aasgier te zien was. Daar ontstond ook een hele discussie omheen. Maar juist die discussies maken het onderwerp weer bespreekbaar. Het is helemaal geen nieuws dat er mensen verdrinken, dat is al een paar jaar zo, maar het heeft wel weer iets losgemaakt. En dat wil ik middels de kledingcollectie eigenlijk ook proberen. Veel mensen zullen waarschijnlijk zeggen dat het echt niet kan wat ik doe, maar je moet wel een beetje provoceren om reacties uit te kunnen lokken.

Ik vind het heel kut voor die mensen dat ze in deze situatie zitten. Je ziet in Calais in The Jungle dat de hulpverleners soms selfies maken met het kamp erachter. Dat komt op mij een beetje neerbuigend over. Het was aan het begin best chaotisch als het ging om de distributie van spullen, je kon zelfs het kamp inrijden en dingen uitdelen zonder dat de organisatie dat wist. Dat is nu wel aan banden gelegd, hoe de mensen die eten uitdeelden groepsfoto's maakten met de immigranten, om te laten zien hoe goed ze waren. Ik walg daar best wel van.

Ben je niet bang om zelf ook zulke reacties te krijgen?
Jawel, absoluut. Je ziet in de media natuurlijk altijd dat dingen gedeeltelijk uit de context worden getrokken. Ik ben me daar nog wel in aan het verdiepen, want ik heb ook foto's gemaakt die ik nog niet naar buiten durf te brengen. Zo liggen er daar in het kamp bijvoorbeeld stapels met kleren. Die liggen gewoon weg te rotten of worden in de fik gestoken om het warm te krijgen. Mijn fixer vroeg of me iets aan die stapels opviel. In eerste instantie viel me niets op, en toen liet hij me zien dat het bijna alleen maar kleren in opvallende kleuren waren. Toen ik vroeg waarom dat was, zei hij: "Wij willen naar Engeland, en de politie probeert ons tegen te houden. Als wij daar met een wit of fluorescerend T-shirt aankomen, dan worden we meteen gepakt." Dat vond ik interessant. Ik heb die kledinghopen gefotografeerd, maar ik kan me voorstellen dat als ik dat nu naar buiten breng, mensen dat negatief zullen oppikken, en denken: "Oh, ze gooien alles weg en zijn ondankbaar." Ik ga die dingen uiteindelijk wel naar buiten brengen, maar dan op mijn eigen manier.

Het is een beetje een niemandsland waar dat huisje op de foto in staat. Volgens mij kan je op de achtergrond in de foto iets van vijf hekwerken tellen. Er staat ook 'border kills', dat vind ik wel ironisch.
Het lijkt zo ver van je af te staan, maar eigenlijk is het heel dichtbij. Het is vanaf hier maar vier à vijf uur rijden. Ik vroeg de mensen daar waarom ze niet naar Nederland komen. Wij hebben hier geen prikkeldraad en zulke politie. Maar de wetgeving rondom migratie is hier heel anders. Ze zeiden wel vaak: "Als ik over twee weken nog niet aan de overkant ben, dan kom ik wel richting Nederland."
We kregen twee weken geleden van een van onze fixers een bericht dat hij is aangekomen in Londen, dus ik wil hem nog in Londen bezoeken. Ik zag foto's op z'n Facebook, waarop te zien was dat hij al naar de Primark was geweest en dat hij al aan het inburgeren is. Dat is tof. Ik ben heel benieuwd wat daar uit komt.

Hoop je zo ook een beetje het beeld te veranderen dat mensen hebben, dat het allemaal goudzoekers zijn?
Dat weet ik niet. Het was wel een beetje de reden waarom ik er in eerste instantie naartoe ging, om dat te achterhalen. Maar ik moet zeggen dat ik nog steeds alles aan het verwerken ben. Niet in traumatisch opzicht, maar meer dat ik me afvraag of je alles kan geloven wat er gezegd wordt. En de media, hoe betrouwbaar zijn zij? Zoals die journalist die meteen vroeg of de vluchtelingen IS-strijders waren - als je zo journalistiek doet, dan kan ik me voorstellen dat er behoorlijk wat mis gaat. Dus ik zit in een dubio van wat het allemaal gaat worden met dit project en waar het allemaal toe gaat leiden. Maar ik zou het heel fijn vinden als het op deze manier bespreekbaar wordt. Ik heb van een aantal best wel rechts stemmende bekenden na mijn eerste bezoek meteen telefoontjes gehad, met de vraag wat ik heb gedaan en hoe het was. Dan vertelden ze dat ze er nooit eerder op die manier naar hebben gekeken. Dat vond ik tof, dat zulke mensen daar dan blijkbaar toch wel voor open staan. Dus ik hoop dat het misschien mensen de ogen opent. Ik wil op dezelfde nuchtere manier waarop ik er naartoe ga, het op de kijker overbrengen. Zonder vooroordelen.

Komen de mensen daar aan met helemaal niks?
Meestal hebben ze wel een vuilniszak bij zich. Ik hoorde dat men er gemiddeld twee maanden blijft voor ze in Engeland aankomen, maar er zijn natuurlijk uitzonderingen, er zijn ook mensen die er al jaren zitten. De tenten die ze achterlaten worden vervolgens verzameld en weer opnieuw gebruikt.

Soms wordt het ons wel een beetje te veel. Dus af en toe trekken we ons een beetje terug. Je hebt daar in de buurt een Carrefour - zo'n winkelcentrum met een McDonalds erbij, en dan gaan we daar even op het internet en naar de wc of boodschappen doen. En dat is heel raar; je komt vanuit een soort van niemandsland ineens weer helemaal terug in de realiteit, waar niemand je aanspreekt. Iedereen loopt langs je heen. Niemand is geïnteresseerd. Daar ben ik me nu ook in aan het verdiepen - in de mensen uit Calais en hoe die naar immigranten kijken. Iedereen in die supermarkten loopt gewoon flink geld uit te geven, en je ziet bij de McDonalds alles de prullenbak in vliegen, en dan denk je ook van… ja.

@baslengemann

Credits


Tekst Robin Alper
Fotografie Bas Lengemann