helmut newton en het verlangen naar de onbereikbare vrouw

Helmut Newton was een feilloos commentator. Zijn verveelde modellen waren een construct. Om schoonheid uit te drukken, maar ook om te tonen wat voor uitgehold begrip dat is. En om het stille verlangen naar zijn moeder en nanny uit te drukken.

door Olga Kortz
|
17 juni 2016, 10:50am

Bergstrom Over Parijs, Parijs 1975 © Helmut Newton / Helmut Newton Estate

Denk je Helmut Newton, dan denk je bijna direct aan zijn indrukwekkende naaktportretten van perfecte vrouwenlichamen. Zijn werk is erotisch en straalt zoveel volmaaktheid uit dat je er duizelig van wordt. Het toont levens van mensen die geslaagd lijken, in alle opzichten. Als je te lang naar zijn modellen kijkt kan hetzelfde gevoel als toen je vroeger te lang naar een Barbie keek je bekruipen. De vrouwen zijn te perfect. Is er op een andere manier naar zijn werk te kijken?

"Ja," zegt Marcel Feil, artistiek adjunct-directeur van Foam. "Newton wordt tekort gedaan als hij enkel wordt gezien als de fotograaf van de erotische, objectiverende beelden."

Om het werk van Newton beter te kunnen begrijpen legt Marcel het een en ander uit over het leven van Newton, en hoe dat kan leiden tot een andere blik op zijn foto's. Wat Marcel vertelt ontvouwt zich tot een bescheiden college Helmut Newton. Laat dit je gids voor bij de tentoonstelling zijn.

Catherine Deneuve, Esquire, Parijs 1976 © Helmut Newton / Helmut Newton Estate 

"Helmut Newton wordt in 1920 geboren in Berlijn. Als kind van een redelijk welgestelde Joodse familie. Zijn vader had een knopenfabriek, zijn moeder bewoog zich in society-kringen. Beide waren druk, en hadden weinig tijd voor de kleine Helmut. Hij werd voornamelijk opgevoed door zijn nanny, aan wie hij in zijn biografie met veel warmte terugdenkt. De herinnering aan haar is altijd belangrijk voor hem gebleven, net als de herinnering aan zijn moeder, die zich voor de spiegel aan het opmaken is, om er weer op uit te gaan. Deze twee vrouwen zijn bepalend gebleven voor de rest van zijn leven."

Marcel vertelt dat het Berlijn na de Eerste Wereldoorlog ook erg belangrijk was voor zijn vorming. Duitsland had die oorlog verloren en de stad was arm, maar de decadentie en de vrije moraal waren absoluut niet verdwenen. "Het was het Berlijn waar Marlene Dietrich in smoking een sigaret rookt, het eerste spel met gender en omkeringen van waarden."

Naast dat dit de voedingsbodem was voor belangrijke elementen die we later in het werk van Newton zouden zien, bloeide in Duitsland ook iets veel duisters op: het nationaalsocialisme. Na de Kristallnacht in 1938 besloten de ouders van Newton te vluchten, op een manier die volgens Marcel de relatie met zijn ouders kenmerkt. "Ze zetten Helmut op de boot naar Triëst, terwijl zij zelf naar Latijns-Amerika afreisden." Uiteindelijk eindigde hij in Australië en daar rolde hij, na een tijd in het leger te hebben gezeten, in de modewereld. Daar ontmoette hij het model June Bernal, zijn toekomstige vrouw, maar hij bleef verlangen naar Europa. En toen hij in 1961 bij Vogue ging werken had hij de kans om "het gezapige Europese wereldje," zoals Marcel het noemt, "op te schudden met zijn foto's."

"In de eerste zaal in Foam zie je de foto's uit die beginperiode. Hij werkte toen nog veel in de studio. Op die foto's liet hij bewust zien dat het studiofoto's waren, door de randen van de set te tonen, en een stukje achtergrond te laten zien. Je ziet duidelijk dat het een decor is, een toneelstukje. Het is daar om een beeld te maken."

Britse Vogue, Londen 1967 © Helmut Newton / Helmut Newton Estate

Marcel vertelt dat in de vroege foto's van Newton al elementen te zien zijn die zijn werk zijn gaan kenmerken. "Je ziet spiegels, televisietoestellen. Spiegels waarin de modellen gereflecteerd worden. Je ziet verdubbelingen, je krijgt een spel met de vraag: wat is het echte model, en wat het weerspiegelde? Wat is feit en wat is fictie?"

Toen Newton later ook buiten de studio ging werken, speelden deze vragen net zo goed een rol, al is dit werk qua esthetiek duidelijk anders. "Hij raakte erg geïnspireerd door films van Hitchcock of Erich von Stroheim. Hij begon vrij complexe werken op locatie te maken. Het werd filmisch, cinematografisch. Alsof het een still was uit een veel langer lopend verhaal. Zijn werk verleidde je om je eigen fantasie aan het werk te zetten, en daarmee het beeld te duiden."

Na een hartaanval in 1971 besloot Newton alleen nog zijn eigen fascinaties te volgen, maar wel binnen de grenzen van een opdracht. "Hij noemde zichzelf een 'gun for hire'. Hij was ten eerste een commercieel fotograaf die werkte voor de bladen - dat was de kern van zijn werk. Hij vond het fijn dat die opdrachten hem een bepaald kader gaven, en een beperking oplegden. Zo had hij een beperkingen waar hij tegenin kon gaan, die hij kon overschrijden. En tegelijkertijd betekende dit dat hij een budget had voor de beste modellen, de beste visagisten en stylisten."

In het werk van Newton zie je de maatschappelijke veranderingen die plaatsvonden in de jaren zeventig: het ter discussie stellen van de traditionele macht, een tweede feministische golf en het ontstaan van de massamedia. Marcel vertelt dat hij nooit direct naar die ontwikkelingen verwees, want Newton bleef een commercieel fotograaf. "Hij deed het via de mode, via zijn persoonlijke fascinatie."

"Het was niet voor niets dat hij bevriend was met Yves Saint Laurent en Karl Lagerfeld. Zij werkten aan een nieuw vrouwbeeld, aan een nieuw ontwerp. In de jaren zeventig, maar ook in de jaren tachtig. Het was een spel met gender. Newton had, net zoals die twee ontwerpers een ongelooflijk goed instinct voor veranderingen in de samenleving, die raakte aan hoe mensen zichzelf zagen, wilden zien, of vormgaven door middel van mode en massamedia."

"En precies daar ligt voor een groot gedeelte het belang van het werk van Newton. Dat zit 'm niet per se in het scrabeuze, of het erotische, het zit 'm in de mise-en-scenes die hij gemaakt heeft omdat de tijd er in zekere zin klaar voor was. Je zou hem kunnen zien als een indirecte sociaal-documentair fotograaf die commentaar geeft op de maatschappij waarin hij werkt."

Zelfportret met Vrouw en Model, Vogue Studio, Parijs 1981 © Helmut Newton / Helmut Newton Estate

Hier komen we aan bij het heikele punt van de erotiek. "Erotiek is een spel van de fantasie," zegt Marcel. "Hij was goed in het opwekken van die fantasiewereld, daarom was hij zo'n goede commerciële fotograaf. Hij vond het fantastisch om te werken met locaties, sets en modellen die een onbereikbare fantasiewereld weerspiegelden. Van de haute bourgeoisie, van de jetset, van een onbereikbare wereld, waarin mensen leefden die alles hadden. Hij speelde er mee om verlangen op te wekken, maar van de andere kant - en dat is een belangrijker gegeven - richtte hij zich op een wereld die bepaald werd door uiterlijkheden, geconstrueerde uiterlijkheden. Via de mode, haute couture. Mensen hadden het geld om hun werkelijkheid zo vorm te geven, in feite was het een toneelstuk. Een vals beeld. Zoals de spiegels in zijn werk dat ook veroorzaakten."

"De vrouwen van Newton zijn geen echte mensen, het zijn betaalde modellen die geld krijgen om een bepaalde rol te spelen. Ze zijn net zo onecht en levenloos als alle andere attributen. Terwijl de vrouw erg aanwezig is, is zij eigenlijk het sluitstuk van een heel zorgvuldig opgebouwde set waar ieder element van belang is. Zijn vrouwen zijn het laatste stukje van de puzzel. Hij houdt ze op afstand, ze zijn koel en onbereikbaar. Het zijn bijna sculpturen." Newton was zich maar al te bewust dat het onbereikbare de vurigste verlangens kan opwekken. En voor wie ervan houdt dit romantische verband te leggen is in de afstandelijke Newton-vrouw het stille verlangen naar zijn onbereikbare moeder te zien.

Yves Saint Laurent, Franse Vogue, Rue Aubriot, Parijs 1975 © Helmut Newton / Helmut Newton Estate

X-Ray, Van Cleef & Arpels, Franse Vogue, 1994 © Helmut Newton / Helmut Newton Estate

Arena, New York Times, Miami 1978 © Helmut Newton / Helmut Newton Estate

Twee Paar Benen in Zwarte Panty's, Parijs 1979 © Helmut Newton / Helmut Newton Estate

Credits


Fotografie Helmut Newton
Tekst Olga Kortz

Tagged:
foam
Kunst
helmut newton