Styling/concept: AiRich, model: Sharné Georgianna

vier kunstenaars over hun zwarte identiteit, activisme en kunst

"Mijn werk reflecteert mijn dikkere lippen, mijn bredere neus, mijn kroeshaar en alles wat binnen de zwarte identiteit valt."

|
aug. 16 2017, 11:13am

Styling/concept: AiRich, model: Sharné Georgianna

Het Stedelijk Museum heeft het werk van de Zuid-Afrikaanse fotograaf en visueel activist Zanele Muholi naar Nederland gehaald. Tot 15 oktober is haar werk te zien in het Stedelijk Museum in Amsterdam. Op de expositie is onder andere een serie te zien van indringende portretten van lesbische Zuid-Afrikaanse vrouwen. Zanele Muholi portretteert de zwarte LGBTQI-identiteit in het hedendaagse Zuid-Afrika, waarmee ze vecht tegen de stigmatisering van onder andere haar eigen identiteit als zwarte lesbische vrouw.

Ook in Nederland zijn er kunstenaars waarvan hun zwarte identiteit een dominante rol speelt in de kunst die ze maken. De problemen waar zij als zwarte Nederlanders tegenaan lopen – zoals racisme, stigmatisering en het dominante Westerse schoonheidsideaal – proberen ze met hun kunst op verschillende manieren zichtbaar en bespreekbaar te maken.

Vandaag lees je het verhaal van vier Nederlandse kunstenaars met een Afro-achtergrond over hun kunst, zwarte identiteit en activisme.

AiRich, beeldend kunstenaar uit Amsterdam

i-D: Speelt jouw achtergrond een rol in de kunst die jij maakt?
AiRich: Mijn achtergrond speelt zeker een grote rol in mijn kunst. Ik blijf in mijn kunst namelijk heel dicht bij mezelf en mijn zwarte identiteit.

Hoe kunnen we dat terugzien?
Ik ben begonnen als documentairemaakster en ben vervolgens de fotografie ingerold. In principe sta ik voornamelijk bekend om mijn beeldend werk en de kostuums en styling die ik met Afrikaanse elementen verwerk. Mijn werk reflecteert mijn dikkere lippen, mijn bredere neus, mijn kroeshaar en alles wat binnen de zwarte identiteit valt. Ook ben ik geïnspireerd door Afrikaanse mythische verhalen waarmee ik ben opgegroeid.

"She's One with the Universe" (zelfportret), samenwerking AiRich x Dogon Krigga (US), 2016

Zit er een activistisch element in je kunst?
Subtiel, ik noem mezelf graag een stille activist. Ik zie het als mijn taak om de zwarte identiteit uit te dragen en te blijven koesteren. Alleen al door het gebruik van kroeshaar, een zwarte huidskleur en Afrikaanse gezichtskenmerken voer ik een strijd tegen het standaard Westerse schoonheidsideaal. Dat ideaal zorgt er namelijk voor dat veel zwarte mensen binnen mijn gemeenschap met een negatief zelfbeeld kampen. Neem bijvoorbeeld Vogue. Volgens hoofdredactrice Karin Swerink zijn er te weinig geschikte zwarte modellen, en worden ze daarom niet op de cover gezet. Op Instagram zie ik echter veel prachtige zwarte meiden voorbijkomen, dus waar is die uitspraak op gebaseerd? Welke criteria wordt er gehanteerd als het op schoonheid aankomt? In mijn werk zet ik zwarte meisjes op een voetstuk; het zijn Godinnen en hun bijdrage is onmisbaar op deze planeet.

Met welke thema's, naast het thema schoonheid, houd jij je bezig?
De rode draad in mijn werk is om vanuit de bron, Afrika, op een speelse manier elementen te gebruiken die onze waardigheid en sierlijkheid tonen. Indirect houd ik me met racisme bezig. Racisme is naast het Westerse schoonheidsideaal namelijk wereldwijd geïnstitutionaliseerd. Op verschillende manieren komt racisme terug. Ik vind namelijk dat racisme zich in Nederland op een stille manier manifesteert. Ik vecht voornamelijk tegen clichébeelden en stereotyperingen die er van zwarte mensen bestaan. Door in mijn werk dicht bij mijzelf te blijven, bied ik een beeldend alternatief en probeer ik deze opgedrongen Westerse beelden te doorbreken.

Model: JNM The Naked MC, make-up: Gwendale Burleson, haar: The Natural Nation, styling: Stefhanie Blokland

Waarom manifesteert racisme zich op een stille manier in Nederland, volgens jou?
Nederlanders wijzen altijd naar de Verenigde Staten wanneer ik over racisme praat. En dan even de discussie rondom Zwarte Piet terzijde, ik heb constant te maken met grappen of stereotyperingen, om hoe ik eruit zie. Mensen lijken niet door te hebben dat er een racistische kern zit in de grappen die ze over mijn uiterlijk maken lijkt het wel. Racisme manifesteert zich in Nederland op een stiekeme manier, vind ik. Racisme wordt zelfs bijna ontkend en er wordt niet geluisterd naar wat zwarte Nederlanders te zeggen hebben. Ik heb nu nog steeds in 2017 discussies met mensen over het feit dat ik niet neger genoemd wil worden.

Charl Landvreugd, beeldend kunstenaar uit Rotterdam

i-D: Speelt jouw achtergrond een rol in de kunst die jij maakt?
Charl Landvreugd: Bij elke kunstenaar speelt de achtergrond van de maker een rol. Of dat nou bewust is of niet.

Waarom?
Omdat kunst vaak pas interessant wordt als het iets vertelt over de maker ervan. Ook al denken kunstenaars dat ze abstract werk maken of andere intellectuele arbeid verrichten; er blijft altijd een relatie tussen maker en het werk bestaan.

Waarin kun je in jouw werk dan zien dat het om jou gaat?
Ik werk veelal met modellen die op mij lijken.

Deze performance bij Witte de With liet zien op welke manier seksualiteit daar een rol in speelt. Met seksualiteit laat hij een menselijke kant van 'de migrant' zien. Foto: Aad Hoogendoorn.

Zit er een activistisch element in je kunst?
Alleen omdat ik met modellen werk die op mij lijken? Aan een kunstenaar die blonde modellen gebruikt vraag je toch ook niet of hij activistisch bezig is? Mijn werk gaat uit van de vanzelfsprekendheid van mijn bestaan als Europeaan en Nederlander. Dat standpunt van vanzelfsprekendheid wordt door sommigen als activistisch gezien.

Hoezo interpreteren mensen je kunst dan als activistisch, denk je?
Ze zien het alsof je in oppositie bent tegen de [blanke] meerderheidsgroep, maar ik verhoud me tot [mijn zwarte identiteit] in de breedste zin van het woord. Je moet je eigen subjectiviteit als uitgangspunt nemen.

Kun je kleurloos niet als de norm nemen?
Iemand die zegt dat ze geen kleur zien ontkent de effecten van kleur in de samenleving.

Want?
Dan ontken je het alledaags racisme en de privileges die aan kleur verbonden zijn.

Waar gaat jouw kunst en onderzoek precies over?
Hoe de Afro-Europese subjectiviteit eruit ziet en hoe dit vorm krijgt in beeldende kunst.

Foto: Aad Hoogendoorn. Bekijk meer werk op: www.landvreugd.com

Is de Afro-Europese identiteit volgens jou nog niet gedefinieerd?
Daarom gebruik ik het woord subjectiviteit, het is een alledaagse wisselwerking in plaats van een vaststaand iets. We nemen veelal Amerikaanse begrippen als 'zwart' over om zoiets als een Afro-Europese 'identiteit' te markeren, maar dat begrip is niet van ons. Wij moeten voor ons zelf als groep bepalen hoe we ons willen definiëren. Het is duidelijk dat er veel Afro-mensen in Nederland zijn maar in groepscontext is nog niet helemaal duidelijk wie we zijn en hoe dat eruit ziet.

Waaraan zie je dat?
Er wordt in Nederland vaak over 'de migrant' gesproken. Bij dat woord horen abstracte ver-van-mijn-bed begrippen als 'aantal' of 'boten'. We kunnen met z'n allen niet accepteren dat we gedefinieerd worden door de ander. Ik laat graag de menselijke kant zien die hierachter schuilt.

Brian Elstak, beeldend kunstenaar en illustrator uit Zaanstad

i-D: Speelt jouw achtergrond een rol in de kunst die jij maakt?
Brian Elstak: Mijn achtergrond speelt zeker een rol in het werk dat ik maak. Soms sta ik er niet bij stil, maar mijn achtergrond is een startpunt en een soort gegeven waardoor mijn interesse wordt gevormd. Er is dus absoluut een relatie tussen mijn identiteit en wat ik maak.

Hoe kunnen we dit terugzien in jouw werk?
Toen ik gefrustreerd raakte over de discussie rondom Zwarte Piet heb ik een korte animatie gemaakt waarin Sint Nicolaas zelf ziek werd van alle trammelant. Die animatie is toen wel viral gegaan. Mijn frustratie kwam voort uit het feit dat empathie vaak ver te zoeken is. Men wil niet begrijpen dat bepaalde acties of uitspraken andere Nederlanders van kleur bijvoorbeeld pijn kan doen. Kijk naar Giel Beelen en de hysterische apengeluiden waarmee hij Sylvana Simons en vele anderen heeft beledigd. Ook deelde ik een tijdje de letter L uit aan politici. Take this L is een fenomeen uit de Amerikaanse hiphopcultuur. De L staat voor loser. Zijlstra en Rutte heb ik bijvoorbeeld een L gegeven voor hun uitspraken. Ik verpak mijn kunst in jongerentaal en referenties uit de popcultuur en meme-cultuur.

Zie je je werk als activistisch?
Niet altijd, ik ben namelijk niet alleen puur activistisch bezig. Ik maak in principe wat ik leuk vind. Ik wil niet specifiek politiek bezig zijn. Ik houd het graag breed, alleen als het te erg in mijn hoofd zit wil ik wel een boodschap uitdragen en dan heb ik daarmee vaak wel mijn zegje gedaan. Ik wil vaak iets vanuit mijn zicht als persoon met kleur laten zien maar niet per se een hele visie uitleggen. Kunst is ook een kwestie van interpretatie.

Waar loop als je als zwarte Nederlander in de creatieve sector tegen aan?
Ik merk dat mensen mij per ongeluk ontdekken, ik neem namelijk niet dezelfde weg die veel andere Nederlandse beeldende kunstenaars nemen om op te vallen. Ik zie veel bereidwilligheid om diversiteit aan te moedigen in de creatieve sector, veel organisaties moeten ook wel. Ik zie nog wel dat te vaak dezelfde namen genoemd worden en dat is een probleem, want er is genoeg talent dat niet wit is.

Vind je dat er actief gezocht moet worden naar talent met kleur?
Er moet projectmatig gehengeld worden naar talent in bepaalde hoeken. We moeten geloven in jonge mensen en hun een platform proberen te bieden. Ik wil graag kunnen schuiven om plaats te maken voor jong talent. Ik wil misschien te snel, maar ik hoop dat er steeds meer ruimte gaat komen voor jong en divers talent in alle sectors van de culturele wereld. De wil is er absoluut, maar er is nog wel werk aan de winkel.

Tessa Boerman, documentairemaker uit Amsterdam

i-D: Speelt jouw achtergrond een rol in de kunst die jij maakt?
Tessa Boerman: Je bent wie je bent en dat lijkt vanzelfsprekend. Tegelijkertijd ben ik me ervan bewust dat ik door mijn achtergrond op een bepaalde manier naar de wereld kijk die niet vanzelfsprekend is voor anderen. Ik ben van Koreaans- Afro-Amerikaanse origine en heb daardoor ervaren dat vooral context bepaalt welk deel van je identiteit op welk moment prominent wordt. Mijn Koreaanse of Amerikaanse familie vindt mij bijvoorbeeld super Europees, maar bij 'zwarte Nederlander' kunnen ze zich niks voorstellen. In Nederland ben ik juist weer vooral zwart. Context bepaalt dus welk aspect opeens belangrijk wordt. Identiteit staat niet vast, maar is fluïde. Het bevragen van impliciete normen keert ook terug in mijn werk.

Still uit een korte film over kunstenaar Tirzo Martha

Hoe kunnen we dit terugzien in jouw werk?
Ik registreer dit soort normen en aannames en stel het aan de kaak; in mijn documentaires maar ook in het Black Rebels programma voor het Internationaal Film Festival Rotterdam of in mijn pleidooi voor diversiteit in de filmsector. Ik ben een ultieme individualist die gelooft in de erkenning van het individu binnen een collectief.

Wat hoop jij dat de kijker zich realiseert na het kijken van je documentaires of programma's?
Dat ze zich betrokken of zelfs verbonden voelen bij iemand die ze in eerste instantie als de ander beschouwden. Dat hun wereldbeeld verruimt en ze daardoor meer mogelijkheden ontdekken.

Hoe hoop je dat de wereld er ooit uit gaat zien?
Ik hoop dat we als beschaving een evolutie doormaken, waarin we naar het beste in onszelf streven. En daarbij de mens in al zijn verscheidenheid kunnen accepteren in plaats van op te leggen zoals het zou moeten zijn.

Waar loop je als zwarte Nederlander in de creatieve sector tegen aan?
Het witte, mannelijke, cisgender en heteronormatieve perspectief is dominant – of 'normaal' zoals Rutte zou zeggen. Ondanks dat inmiddels duidelijk is dat er heel veel verschillende perspectieven zijn, is die dominante norm vanzelfsprekend. Dit is helaas ook zo in de creatieve sector, waar je toch meer open geesten en creativiteit zou verwachten.

Zie je je werk als activistisch?
Ja zeker en al heel lang. Op dit moment is diversiteit vrij hip, maar er was een tijd dat activisme taboe was en pleiten voor minderheden slecht was voor je carrière. Ik geloof in inclusiviteit omdat ons lot met elkaar verbonden is. Zoals James Baldwin zei: "If I'm not safe, you are not safe."

Hoe wil je gaan bijdragen aan meer inclusiviteit?
Intersectioneler te werk gaan als we het over kwesties en groepen hebben. Dus bijvoorbeeld ook de diversiteit binnen de zwarte gemeenschap laten zien en opkomen voor kwetsbare groepen zoals zwarte transgenders. Voor deze en voor andere groepen moet echt meer aandacht gaan komen.