het zware schoonheidsideaal van venezuela

Uitbuiting, hongerdiëten en voorrondes in een cosmetisch chirurgische praktijk – we spraken producer Aaron Woolf tijdens IDFA over de documentaire ‘To Be a Miss’, die de schaduwzijde van de Venezolaanse missverkiezingen blootlegt.

|
nov. 22 2016, 3:50pm

Gepolijste huiden, glanzend haar en geen grammetje vet - dat vrouwen wereldwijd schoonheidsidealen krijgen opgelegd, is geen nieuws meer. Gelukkig verzetten steeds meer merken, organisaties en zelfs wetgevers zich tegen deze zogenaamde perfectie. Maar niet overal: in Venezuela vormt dit verlangen naar perfectie een ware industrie. Met zes Miss Universes, zes Miss Worlds, en vijf Miss Internationals onder haar inwoners, is Venezuela in de ogen van velen het land van de ideale schoonheid. Missverkiezingen zetten Venezuela internationaal op de kaart. Inmiddels is het een miljoenenindustrie en wordt de identiteit van het land gevormd door het streven naar het ultieme uiterlijk. Dit streven gaat behoorlijk ver. Venezuela is wereldwijd de grootste afnemer van cosmeticaproducten en zeventig procent van de vrouwen ondergaat plastische chirurgie.

De missverkiezingen verhullen met hun streven naar perfectie de problemen die in het land spelen. Niet alleen overlijden er regelmatig jonge meisjes door complicaties bij chirurgische ingrepen en uitputtende diëten, maar achter de schijn die Miss Venezuela ophoudt gaan ook veel tienerzwangerschappen en huiselijk geweld schuil. Filmmakers Edward Ellis, Aaron Woolf en Flor Salcado besloten met de documentaire To Be a Miss de schaduwzijde van de Miss Venezuela-verkiezing belichten.De film volgt drie meisjes die proberen om Miss Venezuela te worden. Zowel de hoop op een beter leven als de slopende effecten van de missverkiezingen op de meisjes en het land zelf komen aan bod.

We spraken Aaron Woolf tijdens IDFA, over de documentaire die laat zien hoe schoonheid en identiteit een land in tweeën scheuren.

De film wordt voornamelijk verteld vanuit een vrouwelijk perspectief. Hoe was het om als man aan deze film mee te werken?
We hebben de film met z'n drieën gemaakt, waaronder een vrouw. Tijdens een van de voorvertoningen stelde ik een soortgelijke vraag aan het publiek. Ik vroeg: "Ziet deze film eruit alsof hij door een man gemaakt is?" Het antwoord was "nee", en ik ben blij om dat te horen.

Als kind nam mijn moeder me mee als ze ging demonstreren voor vrouwenrechten. Ik weet nog dat ik me altijd trots voelde om haar zoon te zijn. Mijn moeder was een nucleaire wetenschapper in een tijd waarin vrouwen niet werden aangemoedigd om te gaan studeren - ze studeerde af in de jaren vijftig.

Hoe sta jij zelf tegenover missverkiezingen?
Ik heb eens een film gemaakt over mensenhandel. Dezelfde discussie die zichtbaar is bij missverkiezingen, wordt gevoerd over prostitutie. Kijk naar de manier waarop Nederland hiermee omgaat in tegenstelling tot andere landen. Er zijn feministen die sekswerk juist heel bevrijdend vinden, mits de omstandigheden juist zijn. Ik vind het moeilijk om hier een mening over te vormen, omdat de context bij exploitatie zoveel breder is dan bij missverkiezingen. Maar wat de missverkiezingen betreft, in de documentaire zie je Veruzhka Ramirez, een oud-Miss Venezuela. Ze groeide op in armoede, en voor haar was het winnen van de verkiezingen een kans op een beter leven. Ze liet dingen aan haar lichaam veranderen en slaagde erin te winnen. Je ziet dat ze hard werkt en daarmee dingen heeft bereikt, maar het lukt niet iedereen. Het is niet voor iedereen een kans op een beter leven.

De film gaat niet alleen over missverkiezingen, maar ook over problemen rondom vrouwelijkheid in Venezuela. Zijn die onderliggende problemen een reden geweest om deze film te maken?
Ja, zeker. Venezuela is een extreme versie van de problemen die we overal ter wereld zien. Venezuela is de juiste plek om dit verhaal te vertellen, omdat alles er zo over de top is en er een bijna Barbie-achtig ideaal van schoonheid heerst. Deze film is in principe een allegorie voor de schadelijke gevolgen die voortkomen uit onze verbeelding van vrouwen.

Hoe reageerden de meisjes toen ze werd gevraagd of ze aan de documentaire wilden deelnemen?
De meisjes in de film waren allemaal meteen enthousiast. In hun ogen was dit een manier om in de schijnwerpers te komen, een stap dichter bij hun droom om Miss Venezuela te worden. Ze dachten echter alle drie dat het maken van een documentaire niet meer is dan het doen van een interview en een dag filmwerk, zoals dat bij een nieuwsreportage op televisie zou gebeuren. Ze waren heel verbaasd toen we maar bleven langskomen [lacht]. Dan belden we op en vroegen we: "Wat doe je vandaag?" Waarop een van hen bijvoorbeeld antwoordde: "Ik ga naar de wasserette," en wij vroegen: "Oké, mogen we met je mee?" Dat vonden ze wel vreemd, dat we ze ook zonder make-up tijdens hun dagelijkse bezigheden wilden filmen.

Jullie hebben de meisjes ruim anderhalf jaar gevolgd. Hoe zijn zij veranderd in die tijd?
Ze zijn alle drie heel anders. Mirla was in de tijd waarin we filmden 25. In de ogen van de schoonheidswereld was ze dus eigenlijk al te oud. Aan het begin van de film zegt ze: "Dit is mijn laatste kans." Bovendien komt ze uit een arm gezin. Aan het begin vindt ze hoop in de missverkiezingen en ziet ze er veel kansen in, maar uiteindelijk wordt ze geconfronteerd met de realiteit en de moeilijkheden die erachter schuilgaan.

Naast de meisjes is er in mijn ogen nog een personage, namelijk het land Venezuela zelf. Toen ik in eerste instantie betrokken raakte bij de film had ik weinig vertrouwen in het idee, omdat missverkiezingen toch een vrij clichématig onderwerp zijn. Toch prikkelde het nationale verhaal me enorm.

Wat bedoel je met "het nationale verhaal"?
Een van de kwesties die een grote rol speelt in landen als Venezuela is het gevoel van identiteit. Wat betekent het in de ogen van de rest van de wereld om bijvoorbeeld Peruaans te zijn? Wie zijn Venezolanen voor mensen uit andere landen? Het land is zelf ook op zoek naar iets waar we allemaal naar op zoek gaan in onze levens, namelijk een stem en een gevoel van aanwezigheid.

In de documentaire wordt Miss Venezuela de fantasie van het volk genoemd. Denkt de rest van de bevolking hier hetzelfde over?
Die gedachte is verbazingwekkend wijdverspreid onder het volk. Er is een groep academici tegen deze industrie, wat professor Blanco in de film laat zien. Toch voelen de meeste mensen een bepaalde trots wanneer ze ergens het beste in zijn. Kijk naar het schaatsen in Nederland en curling in Canada. Mensen zijn trots, ondanks dat velen zich bewust zijn van de duistere keerzijde. De missverkiezingen, met hun felle lichten en vlekkeloze voorkomen, staan bovendien in scherp contrast met de realiteit voor veel Venezolanen.

Tegen het einde van de film worden beelden vertoond van de eerste protesten tegen de Miss Venezuela-verkiezingen in veertig jaar. Waar staat de regering van Venezuela in deze discussie?
Ik vind het ironisch dat Chávez, de voorganger van Maduro, zichzelf in veel toespraken omschreef als een feminist. Toch werden schoonheidscompetities op scholen door de overheid gesteund en aangemoedigd. Bovendien waren er toen we de film opnamen maar twee opvangtehuizen voor slachtoffers van huiselijk geweld in het hele land. Dat is heel ironisch.

Ik weet niet hoe Maduro tegenover de missverkiezingen staat. Ik ga ervan uit dat hij het druk genoeg heeft met andere crises in het land, het gaat er daar momenteel namelijk heftig aan toe. Toch vind ik het vreemd om te zien dat de regering van Chávez, die als zo revolutionair werd gezien, deze industrie steunde. Er is naar mijn idee niks feministisch aan het steunen van schoonheidsverkiezingen.

Waarom vind je het belangrijk dat de film aan een internationaal publiek wordt vertoond, en wat denk je dat we ervan kunnen leren?
Venezuela is een extremere versie van de dingen die we overal zien als het aankomt op de verbeelding van vrouwen in de media. Maar het is ook een belangrijke film omdat het kritiek levert op de manier waarop de media bijdragen aan dit fenomeen.

Ik groeide op in de jaren zeventig, en toen ik klein was vond ik missverkiezingen het oubolligste dat ik me kon inbeelden. Het leek me iets dat was blijven hangen uit de begindagen van televisie. Ik sta perplex dat de industrie eromheen nog steeds zo groot is.
We waren zo dicht bij het hebben van een vrouwelijke president. We zien wereldwijd steeds meer vrouwen in leidinggevende posities. Ik had zo graag gezien hoe Hillary Clinton ons land zou besturen. Wellicht dat dat een ietwat seksistische opmerking is. Ze zou moeten worden beoordeeld op basis van niks anders dan haar vaardigheden. Maar vrouwen leven nu eenmaal een ander leven, onder meer door de dingen die we in deze film laten zien. Ze hebben een ander perspectief en een ander bewustzijn. Ik vind het jammer dat we dit perspectief voorlopig niet in het Witte Huis zullen zien. To Be a Miss laat in haar extreme vorm zien waar vrouwen wereldwijd aan onderhevig zijn.

'To Be a Miss' is vrijdag 25 en zaterdag 26 november te zien tijdens IDFA. Meer informatie vind je hier.

Credits


Tekst Robin Alper